برآورد ارزش‌های گردشگری و حفاظتی میدان نقش جهان اصفهان (کاربرد روش ارزش‌گذاری مشروط)

نویسندگان

1 استادیار گروه اقتصاد، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمینی شهر ، اصفهان.ایران

2 - کارشناس ارشد توسعه اقتصادی و برنامه‌ریزی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمینی شهر ، اصفهان.ایران.

چکیده

میدان نقش جهان و مجموعه بناهای آن، یکی از شاخص­ترین شاهکارهای معماری عصر صفویه و از جاذبه­های مهم میراث فرهنگی کشور به شمار می­آید. ارزش­گذاری اقتصادی این میراث فرهنگی، سیاست­گذاری و تصمیم­گیری در مورد بهبود وضعیت اقتصادی و حفاظت از آن را مورد ارزیابی قرار می­دهد. از این­رو هدف این پژوهش ارزش­گذاری اقتصادی میدان نقش جهان اصفهان با استفاده از تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان برای بازدید از مجموعه بناهای آن و همچنین حفاظت از آن می­باشد. بنابراین ارزش اقتصادی میدان نقش جهان، به ارزش گردشگری (ارزش مصرفی) و ارزش حفاظتی (ارزش غیر­مصرفی) تقسیم­بندی گردید. برای به دست آوردن تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان از روش ارزش­گذاری مشروط استفاده گردید. اطلاعات مورد نیاز تحقیق از طریق 1100 پرسشنامه تکمیل شده و مصاحبه حضوری با بازدیدکنندگان میدان نقش جهان در سال 1389 جمع­آوری گردید. با توجه به مقادیر تمایل به پرداخت دامنه­ای از الگوی پروبیت رتبه­ای برای تحلیل عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت استفاده گردید.
بر اساس یافته­ها، 5/94 درصد بازدیدکنندگان، حاضر به پرداخت مبلغی برای بازدید از مجموعه بناهای میدان نقش جهان و 5/68 درصد، حاضر به پرداخت مبلغی برای حفاظت از میدان نقش جهان هستند. بر اساس تمایل به پرداخت افراد و تعداد بازدیدکنندگان داخلی از مجموعه بناهای میدان نقش جهان در سال 1389، ارزش گردشگری و ارزش حفاظتی سالیانه میدان نقش جهان به ترتیب بیش از 12630  و 465920  میلیون ریال برآورد گردید. در نتیجه ارزش اقتصادی (مجموع ارزش­های گردشگری و حفاظتی) میدان نقش جهان نزد بازدیدکنندگان داخلی و برای سال 1389 بیش از 478550 میلیون ریال برآورد گردید

کلیدواژه‌ها


 

برآورد ارزش­های گردشگری و حفاظتی میدان نقش جهان اصفهان (کاربرد روش ارزش­گذاری مشروط)

 

 

 

تاریخ دریافت: 31/1/1393              تاریخ پذیرش: 26/3/1393

 مصطفی رجبی[1]

سیده نساء موسوی[2]

 

چکیده

میدان نقش جهان و مجموعه بناهای آن، یکی از شاخص­ترین شاهکارهای معماری عصر صفویه و از جاذبه­های مهم میراث فرهنگی کشور به شمار می­آید. ارزش­گذاری اقتصادی این میراث فرهنگی، سیاست­گذاری و تصمیم­گیری در مورد بهبود وضعیت اقتصادی و حفاظت از آن را مورد ارزیابی قرار می­دهد. از این­رو هدف این پژوهش ارزش­گذاری اقتصادی میدان نقش جهان اصفهان با استفاده از تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان برای بازدید از مجموعه بناهای آن و همچنین حفاظت از آن می­باشد. بنابراین ارزش اقتصادی میدان نقش جهان، به ارزش گردشگری (ارزش مصرفی) و ارزش حفاظتی (ارزش غیر­مصرفی) تقسیم­بندی گردید. برای به دست آوردن تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان از روش ارزش­گذاری مشروط استفاده گردید. اطلاعات مورد نیاز تحقیق از طریق 1100 پرسشنامه تکمیل شده و مصاحبه حضوری با بازدیدکنندگان میدان نقش جهان در سال 1389 جمع­آوری گردید. با توجه به مقادیر تمایل به پرداخت دامنه­ای از الگوی پروبیت رتبه­ای برای تحلیل عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت استفاده گردید.

بر اساس یافته­ها، 5/94 درصد بازدیدکنندگان، حاضر به پرداخت مبلغی برای بازدید از مجموعه بناهای میدان نقش جهان و 5/68 درصد، حاضر به پرداخت مبلغی برای حفاظت از میدان نقش جهان هستند. بر اساس تمایل به پرداخت افراد و تعداد بازدیدکنندگان داخلی از مجموعه بناهای میدان نقش جهان در سال 1389، ارزش گردشگری و ارزش حفاظتی سالیانه میدان نقش جهان به ترتیب بیش از 12630  و 465920  میلیون ریال برآورد گردید. در نتیجه ارزش اقتصادی (مجموع ارزش­های گردشگری و حفاظتی) میدان نقش جهان نزد بازدیدکنندگان داخلی و برای سال 1389 بیش از 478550 میلیون ریال برآورد گردید.

واژه‌های کلیدی: میراث فرهنگی، میدان نقش جهان، روش ارزش­گذاری مشروط، الگوی پروبیت رتبه­ای.

طبقه بندی JEL : Q57، Z11

1- مقدمه

میراث فرهنگی اقلامی مانند آثار هنری، معماری، دستاوردهای فرهنگی و نیز اندیشه­ها، هنجارها و فهم مشترک محیط زندگی را در بر می­گیرد که از نسل­های پیش به ارث رسیده است. کلیه اقلام تحت شمول تعریف فوق این وجه مشترک را دارد که به دست نسل حاضر ایجاد نشده و میراث نسل­های پیش است. این اقلام در چارچوب یک طبقه­بندی تقریبی به دارایی­های ملموس (مانند آثار هنری و معماری) و دارایی­های غیرملموس (مانند هویت مشترک، هنجارهای اجتماعی و اخلاقی ریشه­دار در فرهنگ مشترک) قابل طبقه­بندی است (هاتر[i]، 1382). پیکاک[ii]، میراث فرهنگی را کالای شبه عمومی می­داند که ماهیت آن را اصل عدم شمول و عدم امکان رقابت در مصرف تحت تأثیر قرار می­دهد. که نفع عمومی به همراه عدم تقارن اطلاعاتی که مشخصه­های کالاهای هنری است موجب بروز پدیده­های راهبردی غیر­متعارف مانند بروز سواری مجانی در رفتار مصرف­کننده می­شود.

در شرایط رقابتی، ارزش توسط سطح تعادل عرضه و تقاضا و یا قیمت تعادلی بازار تعیین می­گردد. ولی برخی از کالاها مانند کالاهای عمومی که دارای اثرات خارجی[iii] هستند، را نمی­توان با استفاده از روش معمول، ارزش­گذاری کرد. به همین دلیل ارزش­گذاری اقتصادی میراث فرهنگی از طریق روش­های معمول مبتنی بر تحلیل عرضه و تقاضا از کارآیی لازم برخوردار نیست. بنابراین لازم است از روش­های دیگری برای دستیابی به ترجیحات مصرف­کنندگان استفاده کرد. به طور کلی دو رهیافت برای ارزش­گذاری کالاها و خدمات غیر­بازاری از طرف اقتصاددانان ارائه شده است:

الف. روش­های غیر­متکی به منحنی تقاضا، که این روش­ها عبارتند از: رأی­گیری[iv]، روش عکس العمل یا واکنش- دوز[v]، روش هزینه جایگزینی یا جبرانی[vi]، روش رفتار جبرانی (رفتار تعدیلی یا پیشگیرانه)[vii] و روش هزینه فرصت از دست رفته[viii].

ب. روش های متکی به منحنی تقاضا، که در این روش ها، قیمت کالاها به کمک منحنی تقاضا تعیین می­شود و به دو دسته تقسیم می­شوند:

روش رجحانات آشکار شده[ix]، که این روش با منحنی تقاضای عادی[x] (مارشالی) ارتباط دارد و شامل روش هزینه- سفر[xi]، روش مطلوبیت تصادفی[xii]، روش قیمت­گذاری هدانیک[xiii] می­شود.

روش رجحانات بیان شده[xiv]، که این روش با منحنی تقاضای جبرانی[xv] (هیکسی) مرتبط می­باشد و شامل روش ارزش­گذاری مشروط[xvi] و الگوی انتخاب[xvii] می­باشد.

 از میان روش­های ارزش­گذاری غیربازاری عنوان شده، روش­های ارزش­گذاری مشروط، الگوی انتخاب، هزینه- سفر و هدانیک در مطالعات ارزش­گذاری منابع فرهنگی به کار گرفته شده­اند. از بین روش­های مذکور، الگوی انتخاب و ارزش­گذاری مشروط، بهترین روش­ها برای ارزش­گذاری کالاهای فرهنگی هستند (Mourato, 2002) و روش ارزش­گذاری مشروط، بیشترین کاربرد را داشته است (Noonan, 2003). روش ارزش­گذاری مشروط اولین بار در سال 1947 توسط کریسی- وانتراپ[xviii] ارائه شد و در سال 1963 اولین بار توسط دیویس[xix] برای ارزش­گذاری منافع تفریحات در اطراف یک رودخانه مورد استفاده قرار گرفت (عسگری و مهرگان، 1380). از آن زمان این روش، به طور وسیعی در کشورهای توسعه­یافته و در حال توسعه استفاده شده است (Whittington, 1998). هرچند اغلب مطالعات تجربی در زمینه کالاهای زیست محیطی بوده است. به عنوان نمونه هانسن[xx] (1997)، با استفاده از این روش به برآورد تمایل به پرداخت[xxi]، برای تئاتر سلطنتی شهر کپنهاگ[xxii] دانمارک پرداخته است. سانتاگاتا[xxiii] و سیگنورلو[xxiv] (2000)، تمایل به پرداخت پاسخ­دهندگان برای بقا، حمایت و ادامه فعالیت برنامه فرهنگی ارائه شده در شهر ناپلس[xxv] را برآورد کرده­اند. کاکیئوچی[xxvi] (2004)، به تعیین ارزش اقتصادی روستاهای تاریخی گوکایاما[xxvii] در ژاپن پرداخته است. توآن[xxviii] و ناورود[xxix] (2008)، از روش ارزش­گذاری مشروط برای تخمین منافع اقتصادی حفاظت از مکان میراث جهانی[xxx] مای سان[xxxi] در کشور ویتنام استفاده کرده­اند. سامدین[xxxii] (2008)، با استفاده از روش ارزش­گذاری مشروط به تعیین سیاست قیمت­گذاری مناسب برای مدیریت پارک ملی تامان نگارا[xxxiii] در کشور مالزی پرداخته است.

بررسی مطالعات انجام شده داخلی در حوزه میراث فرهنگی نشان می­دهد، استفاده از روش ارزش­گذاری مشروط کمتر مورد توجه بوده است. عسگریو مهرگان (1380)، با استفاده از روش ارزش­گذاری مشروط به برآورد تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان مجموعه تاریخی گنج­نامه همدان پرداخته­اند. دانشورکاخکی و همکاران (1386)، ارزش وجودی مناطق ییلاقی منطقه زشک مشهد را برآورد کرده­اند. امامی میبدی و قاضی (1387)، به برآورد ارزش تفریحی پارک ساعی تهران پرداخته­اند. همچنین فرج­زاده و همکاران (1388)، تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان مجموعه تاریخی پاسارگاد را با استفاده از روش ارزش­گذاری مشروط برآورد کرده­اند. مولایی و همکاران (1389)، ارزش تفریحی کاخ سردار ماکو را با استفاده از روش ارزش­گذاری مشروط برآورد کرده­اند.

با توجه به اینکه میراث فرهنگی معمولاً در تملک نمایندگان بخش عمومی قرار داشته، ارزش­گذاری اقتصادی جنبه­های مختلف قابل استفاده[xxxiv] و غیر­قابل استفاده[xxxv] میراث فرهنگی با توجه به میزان تمایل به پرداخت افراد جامعه، به سیاست­گذاران کمک می­کند تا از امکانات قانونی مانند مالیات­ها، یارانه­ها و غیره برای بهبود وضعیت میراث فرهنگی و حفاظت از آن و نیز ارائه خدمات مطلوب به بازدیدکنندگان استفاده کنند. همچنین تصمیم­گیری شخصی افراد و مدیران را درباره این­گونه کالاها و خدمات عمومی کاهش می­دهد. در این راستا و با توجه به آنچه بیان شد، این پژوهش اقدام به برآورد ارزش اقتصادی (مجموع ارزش گردشگری و ارزش حفاظتی) میدان نقش جهان اصفهان با استفاده از تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان برای بازدید از مجموعه بناهای آن و همچنین حفاظت از آن می­نماید. برای به دست آوردن تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان از روش غیر بازاری ارزش­گذاری مشروط استفاده می­گردد. همچنین در ادامه به شناخت و تحلیل عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان با استفاده از الگوی پروبیت رتبه­ای[xxxvi] می­پردازد.

قابل ذکر است که در اغلب مطالعات پیشین به خاطر سادگی از پرسشنامه انتخاب دوگانه تک بعدی یا دو بعدی برای کسب تمایل به پرداخت استفاده شده است و نیز از الگوی لاجیت برای اندازه­گیری و تعیین عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت استفاده شده است. در این مطالعه به پیروی از دیدگاه ویتینگتون و همکاران (1990) در مورد اطمینان بیشتر به مقادیر انتخابی از میان دامنه­ای از اعداد، نسبت به مقادیر انتخابی از میان اعداد مشخص، از مقادیر دامنه­ای (فازی) برای کسب تمایل به پرداخت استفاده شده و همچنین از روش کارت پرداخت برای کسب تمایل به پرداخت در پرسشنامه استفاده شده است. با توجه به مقادیر دامنه­ای تمایل به پرداخت از الگوی پروبیت رتبه­ای برای تحلیل عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت استفاده گردیده است.

 

میدان نقش جهان

قبل از آنکه شهر اصفهان به پایتختی صفویه انتخاب شود، در محل این میدان، باغی وسیع به نام نقش جهان وجود داشته است. در دوره شاه عباس اول و در سال 1021 هجری قمری، آن باغ را تا حدود امروزی وسعت داده­اند و در اطراف آن مشهورترین و عظیم­ترین بناهای تاریخی اصفهان را به وجود آورده­اند (عمرانی، 1384). میدان نقش جهان به همراه مجموعه بناها و فضاهای تکمیلی آن شامل مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ لطف الله، کاخ عالی قاپو، توحیدخانه، سردر قیصریه و راسته بازار و موقعیت آن در مرکز شهر و در شرق گردشگاه چهارباغ، یکی از ویژگی­های معماری عصر صفوی و عضو اصلی گسترش شهر به شمار می­آید. میدان نقش جهان در پانزدهم دی­ماه سال 1310 در فهرست آثار ملی و در تاریخ نوزدهم اردیبهشت­ماه سال 1358 (9 می[xxxvii] 1979) در فهرست میراث جهانی ثبت شده است (پازوکی، 1384).

 

مبانی نظری و روش تحقیق

به طور کلی اقتصاد­دانان ترجیحات افراد را به عنوان اساس ارزش در نظر می­گیرند (پرمن[xxxviii]، 1387). از نظر علم اقتصاد، ارزش یک کالا یا خدمت برابر با مجموع پرداخت­ها برای آن کالا یا خدمت و اضافه رفاه مصرف­کننده است. اضافه رفاه مصرف­کننده، عبارت است از تفاوت بین مبلغی که مصرف­کننده مایل است برای کالایی بپردازد و مبلغی که در واقع به هنگام خرید آن می­پردازد (پندیک[xxxix]، 1386). این ارزش گاهی اوقات در بازار و بر اساس مقادیر مشخص و گاهی بر مبنای ترجیحات انسانی است. در جایی که مبنای تعیین ارزش، ترجیحات انسانی است از ارزش اقتصادی کل[xl] استفاده می­گردد. ارزش اقتصادی کل، مجموع ارزش مصرفی[xli] (قابل استفاده) و ارزش غیرمصرفی[xlii] (غیر­قابل استفاده) می­باشد که ارزش غیرمصرفی شامل ارزش اختیاری[xliii]، ارزش شبه اختیاری[xliv]، ارزش وجودی[xlv] و ارزش میراثی[xlvi] می­باشد (Kakiuchi, 2004). ارزش­های مصرفی از مصرف و بهره­برداری واقعی از کالاها و خدمات مشتق می­شوند. به عبارت دیگر، ارزش­­های قابل استفاده، کالاها و خدماتی را ارائه می­دهند که عمدتاً در بازار قابل مبادله بوده و تعیین ارزش آنها به سهولت امکان پذیر است. ارزش غیر مصرفی که به آن ارزش حفاظتی[xlvii] هم می­گویند در بر گیرنده ارزش اختیاری، ارزش شبه اختیاری، ارزش وجودی و ارزش میراثی می­باشد (Gutman, 2007). ارزش اختیاری (انتخاب) ارزش اضافه­ای است که از مطلوبیت ناشی از مصرف واقعی یک کالا می­تواند نصیب مصرف­کننده شود. اگر افراد به ترجیحات خود در آینده و امکان دست­یابی به منابع در آینده کاملاً مطمئن باشند، آنگاه ارزش اختیاری صفر خواهد بود. اما اگر از ترجیحات خود در آینده یا امکان دستیابی به منابع در آینده مطمئن نباشند، ممکن است برای حفظ اختیار و حق انتخاب خود، تمایل به پرداخت مبلغی (معادل ارزش اختیار) داشته باشند. سیچتی[xlviii] و فریمن[xlix] (1971) نشان دادند که قیمت اختیاری یک شخص ریسک­گریز از اضافه رفاه انتظاری او بزرگ­تر بوده و تفاوت بین قیمت اختیاری و اضافه رفاه مورد انتظار مصرف­کننده همان ارزش اختیاری است. بنابراین ارزش اختیاری یک اضافه ارزش مربوط به ریسک است که برای اشخاص ریسک­گریز مقدار مثبتی است (پرمن، 1387). ارزش شبه اختیاری به منافع مطلوبیت ناشی از عدم اطمینان نسبت به تصمیمات غیر­قابل برگشت مربوط می­شود و لذا به حفظ اختیار استفاده از منبع با توجه به رشد دانش و بهبود تکنولوژی در آینده اشاره می­نماید (پرمن، 1387). ممکن است کاربرد یک منبع طبیعی به طور واقعی، یا کاربرد آن در آینده معلوم نباشد ولی ترجیحات افراد برای حفظ منابع به شکل­های مختلف در زمان حال کاملاً معلوم باشد. این ترجیحات مبنا و اساس ارزش وجودی منبع طبیعی است. ارزش وجودی ناشی از ترجیحات انسان در مورد منابع است، بدون آنکه ارتباطی با آنها داشته باشد (پرمن، 1387).افراد ممکن است وجود صِرف میراث فرهنگی را برای خودشان یا برای جامعه با ارزش بدانند، حتی اگر به طور دست اول از منافع آن بهره نبرند[l]. دیوید پیرس[li] (1994)، ارزش میراثی را مطلوبیت ناشی از آگاهی اشخاص در نگهداری دارایی­های منبع طبیعی برای نسل­های آینده تعریف می­کند. افراد ممکن است به این دلیل از میراث فرهنگی منتفع شوند که بدانند دارایی فرهنگی به نسل­های بعدی منتقل خواهد شد.

با توجه به اینکه، ارزش­های مصرفی از مصرف و بهره­برداری واقعی از کالاها و خدمات مشتق می­شوند. در این تحقیق، ارزش حاصل از تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان مجموعه بناهای میدان نقش جهان برای بازدید از این بناها، ارزش مصرفی تلقی شده و ارزش گردشگری نامیده می­شود. همچنین به دلیل اینکه، ارزش وجودی به عنوان تمایل به پرداخت افراد جامعه برای حفاظت از موجودیت یک میراث فرهنگی، ارزش میراثی به عنوان تمایل به پرداخت افراد جامعه برای حفاظت از میراث فرهنگی برای منفعت نسل­های آینده و ارزش اختیاری و شبه اختیاری به عنوان تمایل به پرداخت افراد جامعه برای حفاظت از میراث فرهنگی برای فرصت­ها و فعالیت­های مصرفی احتمالی در آینده تعریف می­شود (Gutman, 2007). در این تحقیق، ارزش حاصل از تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان برای حفاظت از میدان نقش جهان، ارزش غیر­مصرفی تلقی گردیده و ارزش حفاظتی نامیده می­شود.

اقتصاددانان برای ارزش­گذاری کالاها و خدمات، روش­های گوناگونی ارائه کرده­اند. هر کدام از این روش­ها موارد استفاده خاصی دارد. می­توان گفت متداول­ترین روش تعیین ارزش، قیمت تعادلی حاصل از برخورد منحنی­های عرضه و تقاضا است. اما این روش برای کالاها یا خدماتی قابل استفاده است که دارای بازار هستند. در حالی که برای برخی از کالاها و خدمات تقاضا شده، بازاری وجود ندارد که به آنها کالاها و خدمات فاقد بازار یا غیربازاری گفته می­شود. بنابراین می­توان گفت به طور کلی کالاها و خدمات به دو دسته بازاری و غیر بازاری تقسیم می­شوند.

از طرفی در اقتصاد، منحنی تقاضا به دو صورت تفسیر می­گردد؛ منحنی تقاضا، مکان هندسی نقاط قیمت و مقدار کالا یا خدمت مورد تقاضا و با فرض ثابت ماندن سایر عوامل را نشان می­دهد و از طرف دیگر منحنی تقاضا همان منحنی تمایل به پرداخت است زیرا بر روی منحنی تقاضا، قیمت مربوط به هر مقدار، حداکثر قیمتی است که فرد برای آخرین واحد مصرف، تمایل به پرداخت دارد. تفسیر اول بیشتر برای کالاهای بازاری و تفسیر دوم بیشتر برای کالاهای غیر بازاری مصداق دارد. بنابراین برای دستیابی به ارزش کالاهای غیر­بازاری بایستی از ترجیحات مصرف­کنندگان استفاده کرد. یکی از معیارهای اندازه­گیری رجحانات افراد، از طریق تمایل به پرداخت آنها که برای رسیدن به یک منفعت مایلند بپردازند، می­باشد. بدین ترتیب، می­توان معیاری برای اندازه­گیری ترجیحات افراد به دست آورد که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد.

 

روش رجحانات بیان شده

در روش رجحانات بیان شده، ارجحیت کالاهای غیربازاری، نزد مصرف­کنندگان ارزیابی می­گردد. از آنجایی که ارجحیت مصرف­کنندگان مد­نظر است، تابع رفاه مورد استفاده قرار می­گیرد و مباحث مازاد مصرف­کننده زیر­بنای اصلی این مطالعات است. در واقع در این روش با طراحی یک بازار فرضی[lii] برای محصول فاقد قیمت، از افراد در مورد تمایل به پرداخت یا تمایل به دریافت[liii] آنها برای بهبود یا عدم بهبود کیفی محصول مورد نظر سوال می­شود. این روش با تابع تقاضای جبرانی (هیکسی) مرتبط می­باشد. چون این روش از قیمت­های مشاهده شده بازاری استفاده نمی­کند و مستقیماً از ذهنیت افراد در رابطه با کالاهای غیر بازاری استفاده می­کند، روش ارزش­گذاری مستقیم نامیده می­شود. روش­ رجحانات بیان شده، می­تواند ارزش­های غیر­مصرفی ناشی شده از کالاهای عمومی را اندازه­گیری کند. بهترین کاربرد شناخته شده از این روش، روش ارزش­گذاری مشروط است (Mourato, 2002).

 

روش ارزش­گذاری مشروط

روش ارزش­گذاری مشروط یکی از روش­های ترجیحات بیان شده است که در آن از پاسخ­دهندگان پرسیده می­شود چقدر مایل به پرداخت برای منافعی که دریافت داشته­اند یا چقدر مایل به دریافت برای از دست دادن منافعشان هستند. مبانی نظری روش ارزش­گذاری مشروط بر پایه اقتصاد رفاه و فروضی است که مقادیر تمایل به پرداخت اظهار شده را به ترجیحات اساسی پاسخ­دهندگان وابسته می­داند. افزون بر این، تنها روشی است[liv] که می­تواند ارزش­های غیر استفاده[lv] را ارزیابی کند (Tuan, 2008). روش ارزش­گذاری مشروط یک انتخاب مناسب برای ارزش­گذاری کالاهای میراث فرهنگی است (Tuan, 2008). روش ارزش­گذاری مشروط از دو بخش تشکیل می­شود، یک بخش استفاده از رویکرد تجربی متکی بر شبیه­سازی یا تحلیل بازی است و بخش دیگر، به کارگیری اطلاعات به دست آمده از روش پرسشنامه­ای است (پرمن، 1387). پرمن، ارزیابی را مشروط می­نامد زیرا اطلاعات از پاسخ­های درج شده در پاسخ­نامه­های مشروط به وجود بازار فرضی[lvi] به دست می­آید. سوال اساسی روش ارزش­گذاری مشروط، آن است که برای استفاده یا حفظ منبع مورد مطالعه چه مقدار حاضرند بپردازند؟ یا به عبارت دیگر، تمایل به پرداخت (WTP) آنها چه میزان است؟ تحلیل­گران سپس می­توانند با محاسبه متوسط میزان تمایل به پرداخت پاسخ­دهندگان و ضرب کردن آن در تعداد کل افرادی که از منبع مورد سوال استفاده می­کنند (یا در آینده استفاده خواهند کرد) مقدار ارزش کلی را که مردم برای آن منبع قائلند، برآورد کنند. به عبارت دیگر:

(1)                                                                                  WTP =  N.

 

یعنی کل WTP از حاصل ضرب میانگین یا میانه  و تعداد کل جامعه به دست می­آید. در رابطه (1) وزن WTP تمامی افراد یکسان در نظر گرفته شده است.

 

الگوی پروبیت رتبه­ای

در این مطالعه، به پیروی از ویتینگتون[lvii] و همکاران (1990)، در مورد اطمینان بیشتر به مقادیر انتخابی از میان دامنه­ای از اعداد، نسبت به مقادیر انتخابی از میان اعداد مشخص، از مقادیر دامنه­ای برای تمایل به پرداخت استفاده شد. مقدار تمایل به پرداخت، متغیر وابسته بوده که در طبقات مختلف رتبه­بندی شده است. متغیرهای مستقل شامل مجموعه­ای از ویژگی­های اقتصادی و اجتماعی بازدیدکنندگان می­باشد. برای تحلیل عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت افراد با توجه به دامنه­های انتخاب شده از الگوی پروبیت رتبه­ای استفاده گردید که توسط گرین[lviii] (1993) و لانگ[lix] (1997) ارائه گردیده است. فرض کنید تابع تمایل به پرداخت افراد به صورت زیر نشان داده ­شود:

(2)                                                                                                       

 

در این تابع، ، متغیر وابسته، مقدار تمایل به پرداخت می­باشد که در طبقات مختلف رتبه­بندی شده است.  x، بردار متغیرهای مستقل، عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت و ، جملات اخلال است. با توجه به مطالعات پیشین، عوامل مورد استفاده در تخمین تابع تمایل به پرداخت برای بازدید از مجموعه بناهای میدان نقش جهان شامل ، متغیر مجازی جنسیت، ، سن، ، اندازه خانوار، ، متغیر مجازی محل سکونت بازدیدکنندگان، ، تحصیلات، ، درآمد ماهیانه خانوار، ، تمایل به حفاظت از میراث فرهنگی (تمایلات و ترجیحات فرهنگی)، ، تأثیر مبلغ ورودی و ، متغیر مجازی بیانگر تورش نقطه شروع (گروه پرسشنامه) می­باشد. به عبارت دیگر می­توان تابع تمایل به پرداخت را به صورت زیر نشان داد:

(3)                                                WTP = F( )

 

قابل ذکر است که در تخمین تابع تمایل به پرداخت برای حفاظت از میدان نقش جهان، از متغیرهای مذکور به جز  متغیر تأثیر مبلغ ورودی استفاده شده است.

هنگامی که سطوح تمایل به پرداخت فقط دارای رتبه مشخص باشند و مقادیر واقعی متغیر وابسته قابل مشاهده نباشد، الگوی (2) به صورت زیر ارائه می­گردد (Greene, 2003):

(4)                                                                                  

 

مقادیر  نامشخص است و با استفاده از مقادیر  برآورد می­گردد. الگوی پروبیت رتبه­ای با روش حداکثر راستنمایی[lx] برآورد گردیده و مقادیر احتمالات آن با استفاده از روابط زیر به دست می­آیند (Greene, 2003):

  

 

          (5)                                               

 

به طوری که برای تمامی احتمالات مثبت بایستی رابطه زیر برای مقادیر تمایل به پرداخت برقرار باشد:

(6)                                                                          ...        

 

در الگوهای لاجیت[lxi] و پروبیت به منظور بررسی تأثیر متغیرهای مستقل بر احتمالات پیش­بینی­شده متغیر وابسته و یا برای انتخاب پیشنهادهای متناوب دیگر، اثر نهایی[lxii] یا احتمال نهایی محاسبه می­شود. ضرایب به دست آمده، اثر نهایی متغیر مستقل را بر روی متغیر وابسته نشان نمی­دهد و با استفاده از رابطه زیر می­توان اثرات نهایی متغیرها را بر روی احتمالات به­دست آورد (Greene, 2003).

 

(7)                                { }   

 

داده­های تحقیق

داده­های آماری این پژوهش، مقطعی است و به صورت کتابخانه­ای و میدانی جمع­آوری شده است. اطلاعات کتابخانه­ای شامل تعداد بازدیدکنندگان مجموعه بناهای میدان نقش جهان می­باشد. این اطلاعات از مراجعه مستقیم به اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان تهیه گردید. قسمت بعدی اطلاعات مورد نیاز، به منظور برآورد تمایل به پرداخت، به صورت میدانی تهیه شده است. برای این منظور، در پاییز سال 1389، بیش از 1100 پرسشنامه در میان بازدیدکنندگان از میدان نقش جهان و مجموعه بناهای آن توزیع گردید. با توجه به اینکه ارزش اقتصادی میدان نقش جهان به ارزش مصرفی (ارزش گردشگری) و ارزش غیر­مصرفی (ارزش حفاظتی) تقسیم شده است، از دو نوع پرسشنامه شماره (1) و (2) برای به دست آوردن داده­ها و اطلاعات لازم استفاده شده است. در این پژوهش، ابتدا تعداد 50 پرسشنامه باز برای هر کدام از پرسشنامه­ها جمع­آوری شد و اشکالات موجود در پرسشنامه­ها شناسایی و رفع گردید. پس از طراحی نهایی پرسشنامه­های باز، برای به دست آوردن مقادیر تمایل به پرداخت پیشنهادی در پرسشنامه اصلی، مجدداً تعداد 50 پرسشنامه به صورت آزمایشی برای هر کدام از پرسشنامه­های شماره (1) و (2) تکمیل گردید. سپس به پیروی از ویتینگتون[lxiii] و همکاران (1990)، در مورد اطمینان بیشتر به مقادیر انتخابی از میان دامنه­ای از اعداد، پاسخ­های اولیه گروه­بندی گردید و  با توجه به تقسیم­بندی آسافو- آجایی[lxiv] (1381) و بر اساس اطلاعات حاصل از پرسشنامه­های باز آزمایشی، روش "کارت پرداخت[lxv] " در پرسشنامه­های اصلی به کار گرفته شد. به این صورت که مقادیر تمایل به پرداخت پیشنهادی در پرسشنامه اصلی شماره (1)، مقادیر صفر، (500-1500)، (1500-2500)، (2500-3500)، (3500-5000) و (5000-10000) و مقادیر تمایل به پرداخت در پرسشنامه اصلی شماره (2)، مقادیر صفر، (1000-3000)، (3000-6000)، (6000-10000)، (10000-15000)، (15000-20000) و (20000-30000) به پاسخ­دهندگان ارائه گردید.

در بسیاری از مطالعات اولیه، پاسخ­دهندگان با یک قیمت پیشنهادی اولیه تحریک شده و سپس قیمت مزبور با توجه به تمایل یا عده تمایل پاسخ­دهندگان برای پرداخت چنین مبلغی، افزایش یا کاهش می­یافت (ترنر، 1379). در چنین شرایطی ممکن است قیمت اولیه، تمایل به پرداخت نهایی فرد را تحت تأثیر قرار دهد، آنگاه تورش نقطه شروع[lxvi] رخ داده است (Whittington, 1990). در این تحقیق برای اندازه­گیری تورش نقطه شروع، دو نوع پرسشنامه "الف" و "ب" به تعداد مساوی با دو قیمت اولیه متفاوت برای هر کدام از پرسشنامه­های شماره (1) و (2) تهیه و به طور تصادفی میان بازدیدکنندگان توزیع شد.  در گروه "الف" پرسشنامه­های (1) و (2)، مقادیر پیشنهادی اولیه به ترتیب (500- 1500) و (1000- 3000) تومان و در گروه "ب" پرسشنامه­های (1) و (2)، مقادیر پیشنهادی اولیه به ترتیب (1500- 2500) و (3000- 6000) تومان به پاسخ­دهندگان پیشنهاد گردید.

 

تحلیل نتایج و یافته­ها

در این تحقیق ابتدا یک تحلیل توصیفی انجام شده تا وضیعت موجود نمونه انتخاب شده، مشخص گردد. سپس با استفاده از الگوی پروبیت رتبه­ای عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان سنجیده شده است. در این راستا، برای تجزیه و تحلیل داده­ها از بسته­های نرم افزاری SPSS 13.0 وSTATA 11 استفاده شده است.

ویژگی­های اقتصادی و اجتماعی پاسخ­دهندگان، بعد از استخراج اطلاعات لازم از 1100 پرسشنامه تکمیل شده، مورد بررسی قرار گرفت. میانگین سنی پاسخ­دهندگان 62/31 سال به دست آمد که جمعیت جوانی به نظر می­آید. میانگین مربوط به متغیرهای اندازه خانوار و مسافت به ترتیب برابر با 75/3 نفر و 56/469 کیلومتر است. همچنین 8/55 درصد (614 نفر) از پاسخ­دهندگان را مردان و 2/44 درصد (486 نفر) را زنان تشکیل می­دادند. 7/65 درصد از پاسخ­دهندگان (723 نفر) متأهل و 3/34 درصد (377 نفر) مجرد بوده­اند. وضعیت شغل و سطح تحصیلات بازدیدکنندگان به ترتیب در جدول­های (1) و (2) آمده است. مطابق آنچه در جدول (1) آمده، بیشترین حجم آماری مربوط به شاغلان بخش خصوصی است (5/34 درصد) و پس از آن شاغلان بخش دولتی (5/26 درصد) و پس از آن نیز قشر دانشجو و محصل (9/23 درصد) بازدیدکنندگان را تشکیل داده­اند. این امر، می­تواند نشان از علاقه جوانان و نوجوانان به میراث فرهنگی کشور باشد. همچنین به عنوان راهنمایی برای سیاست­گذاران عرصه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور باشد تا با استفاده از ابزارهای مناسب برای ارائه خدمات مطلوب به این قشر از بازدیدکنندگان، موجب گسترش اطلاعات این قشر در خصوص فرهنگ و تمدن کشور شوند.

 

جدول 1- توزیع فراوانی شغل بازدیدکنندگان

شغل

شاغل بخش دولتی

شاغل بخش خصوصی

خانه­دار

دانشجو و محصل

بیکار

موارد شغلی دیگر

جمع

تعداد

292

380

110

263

16

39

1100

درصد

5/26

5/34

0/10

9/23

5/1

5/3

0/100

منبع: یافته­های تحقیق

 

جدول 2- توزیع فراوانی سطح تحصیلات بازدیدکنندگان

سطح تحصیلات

زیر دیپلم

دیپلم

فوق دیپلم

لیسانس

فوق لیسانس

دکترا

جمع

تعداد

24

256

192

474

109

45

1100

درصد

2/2

3/23

5/17

1/43

9/9

1/4

0/100

منبع: یافته­های تحقیق

 

مطابق با جدول (2)، بیشترین تعداد آماری مربوط به افراد با تحصیلات لیسانس (1/43 درصد) و همچنین کمترین تعداد آماری مربوط به افراد با تحصیلات کمتر از دیپلم (2/2 درصد) بوده است. شایان ذکر است که، بیش از 0/70 درصد پاسخ­دهندگان، تحصیلات دانشگاهی داشته­اند. بنابراین می­توان انتظار داشت که پاسخ­های صحیح و قابل اعتمادی به سوالات پرسشنامه ارائه داده باشند.

 

برآورد ارزش اقتصادی میدان نقش جهان

در اینقسمت، به تعیین ارزش اقتصادی (ارزش گردشگری و ارزش حفاظتی) میدان نقش جهان با توجه به تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان و تعداد بازدیدکنندگان مجموعه بناهای داخلی میدان نقش جهان (شامل کاخ عالی قاپو، مسجد جامع عباسی و مسجد شیخ لطف الله)، پرداخته می­شود. قابل ذکر است که ورود به میدان نقش جهان، نیازمند پرداخت وجهی نمی­باشد. میدان نقش جهان علاوه بر کاربرد در زمینه­های گردشگری و فرهنگی، در زمینه­های اجتماعی و اقتصادی نیز کاربرد دارد. هر چند که نباید تأثیر وجود این میراث فرهنگی و مجموعه بناهای تاریخی آن بر موارد مذکور را نادیده گرفت. با توجه به آنچه بیان شد و با توجه به محدودیت­های آماری موجود، این پژوهش از تعداد بازدیدکنندگان مجموعه بناهای داخلی میدان نقش جهان به عنوان شاخصی برای محاسبه ارزش گردشگری  و ارزش حفاظتی میدان استفاده می­کند و از سایر بازدیدکنندگانی که از محوطه میدان نقش جهان بازدید می­کنند بدون اینکه از مجموعه بناهای آن بازدید کنند، صرف نظر می­نماید. هر چند که شواهد حاکی از تعداد بسیار زیاد این­گونه بازدیدکنندگان و گردشگران است.

نتایج حاصل از برآورد توزیع فراوانی افراد که هر یک از دامنه­های پیشنهادی را برای بازدید از مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ لطف الله و کاخ عالی قاپو انتخاب کرده­اند، نشان می­دهد که 1/57، 5/58 و 8/57 درصد از افراد گزینه (500-1500) تومان، 3/25، 4/22 و 8/21 درصد از افراد گزینه (1500-2500) تومان، 0/6، 6/7 و 1/7 درصد از افراد گزینه (2500-3500)، 8/5، 6/5 و 1/7 درصد از افراد گزینه (3500-5000) تومان و 4/0، 4/0 و 7/0 درصد از بازدیدکنندگان گزینه (5000-10000) تومان را به ترتیب برای بازدید از مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ لطف الله و کاخ عالی قاپو اظهارکرده­اند. همچنین نتایج حاصل از برآورد توزیع فراوانی افراد که هر یک از دامنه­های پیشنهادی را برای حفاظت از میدان نقش جهان انتخاب کرده­اند، بیانگر آن است که 5/31 درصد از پاسخ­دهندگان تمایل به پرداخت هیچ مبلغی نداشتند که درصد بالایی است. 3/29 درصد از بازدیدکنندگان، گزینه (1000-3000)، 9/14 درصد، گزینه (3000-6000)، 6/9 درصد، گزینه (6000-10000)، 8/3 درصد، گزینه (10000-15000)، 5/6 درصد، گزینه (15000-20000) و 4/4 درصد از بازدیدکنندگان گزینه (20000-30000) تومان را انتخاب کرده بودند.

برای محاسبه میانگین تمایل به پرداخت، مقادیر تمایل به پرداخت دامنه­ای (فازی) را با استفاده از رابطه زیر می­توان به مقادیر قطعی تبدیل کرد (Hung et al., 2006):

 (8)                                                         

 

به طوری که  ،  ،   و   به ترتیب مقادیر حداقل، میانگین هندسی، حداکثر و مقدار قطعی سری F است.

با استفاده از رابطه فوق، مقادیر قطعی دامنه­ها محاسبه شده و متوسط تمایل به پرداخت برای بازدید هر یک از بناهای میدان نقش جهان شامل مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ لطف الله و کاخ عالی قاپو به ترتیب برابر با 1497، 1495 و1549 تومان به ازای هر فرد به دست آمد. این ارقام برای پاسخ­دهندگان گروه "الف" (شروع با 500- 1500 تومان) 1483، 1467 و 1532 تومان و گروه "ب" (شروع با 1500- 2500 تومان) 1508، 1519 و 1562 تومان به دست آمد. همچنین متوسط تمایل به پرداخت برای حفاظت از میدان نقش جهان، برابر با 4679 به ازای هر فرد به دست آمد. این ارقام برای پاسخ­دهندگان گروه "الف" (شروع با دامنه (1000-3000) تومان)، 4634 تومان و برای پاسخ­دهندگان گروه "ب" (شروع با دامنه (3000-6000) تومان)، 4725 تومان به دست آمد. با توجه به ارقام مذکور، مشاهده می­شود که اختلاف تمایل به پرداخت میان دو گروه به ترتیب برای بازدید از مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ لطف الله و کاخ عالی قاپو و همچنین حفاظت از میدان نقش جهان، حدود 2، 5/3، 2 و 2 درصد است. بنابراین، می­توان گفت تورش نقطه شروع جدی نمی­باشد. البته وجود تورش نقطه شروع با استفاده از متغیر مجازی در برآورد رابطه رگرسیونی عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت مورد تحلیل قرار گرفته است.

 اگر مقدار تمایل به پرداخت برای هر بازدیدکننده موجود باشد، ارزش گردشگری را می‎‎‎‎‎‎‎توان با آگاهی از تعداد کل بازدیدکنندگان در سال محاسبه کرد. بر اساس آمار موجود در سال 1389 تعداد بازدیدکنندگان داخلی از مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ لطف الله و کاخ عالی قاپو به ترتیب برابر با 238316، 175577 و 415926 و در مجموع 829819  بازدیدکننده بوده است [lxvii]. بنابراین ارزش گردشگری میدان نقش جهان نزد بازدیدکنندگان داخلی در سال 1389 با توجه به رابطه (1)، بیش از 1263 میلیون تومان خواهد شد. در حال حاضر[lxviii]، مبلغ ورودی برای بازدید هر کدام از بناهای میدان نقش جهان، به ازای هر فرد 500 تومان است. بنابراین مازاد مصرف کننده در سال 1389 بیش از 848 میلیون تومان برآورد گردید.

بنابرین ارزش حفاظتی سالیانه میدان نقش جهان نزد بازدیدکنندگان داخلی سال 1389 با توجه به رابطه (9)، بیش از 46592 میلیون تومان برآورد گردید.

(9)                                                          Preservation Value   

 

به طوری که:  Preservation Value، ارزش حفاظتی،  ، میانگین تمایل به پرداخت کل برای حفاظت،  ، مجموع تعداد بازدیدکنندگان داخلی از مجموعه بناهای میدان نقش جهان می­باشد.

با توجه به اینکه ارزش اقتصادی میدان نقش جهان در این پژوهش، به ارزش گردشگری (ارزش مصرفی) و ارزش حفاظتی (ارزش غیر­مصرفی) تقسیم شده است. بنابراین ارزش اقتصادی میدان نقش جهان در سال 1389 بیش از 47855 میلیون تومان نزد بازدیدکنندگان داخلی سال 1389 از مجموعه بناهای میدان نقش جهان برآورد شده است.

 

ارزیابی عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت

در این پژوهش، عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت نیز مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. برای تحلیل عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت با توجه به مقادیر تمایل به پرداخت دامنه­ای، از الگوی پروبیت رتبه­ای استفاده شده است. به این صورت که سطوح تمایل به پرداخت به صورت رتبه­ای شامل رتبه صفر برای افرادی که مایل به پرداخت هیچ مبلغی برای بازدید از مجموعه بناهای میدان نقش جهان نبودند و مقادیر 1 تا 5 به ترتیب برای دامنه­های (500-1500)، (1500-2500)، (2500-3500)، (3500-5000) و (5000-10000) انتخاب شد. همچنین رتبه صفر برای افرادی که مایل به پرداخت هیچ مبلغی برای حفاظت از میدان نقش جهان نبودند و مقادیر 1 تا 6 به ترتیب برای دامنه­های (1000-3000)، (3000-6000)، (6000-10000)، (10000-15000)، (15000-20000) و (20000-30000) انتخاب گردید.

نتایج حاصل از برآورد توابع تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان برای بازدید از مجموعه بناهای میدان نقش جهان و همچنین حفاظت از میدان نقش جهان با استفاده از الگوی پروبیت رتبه­ای در جدول (3) ارائه شده است. با توجه به جدول (3) مشاهده می­شود که متغیرهای تحصیلات، درآمد، تمایل به حفاظت از میراث فرهنگی و متغیر تأثیر مبلغ ورودی، بر تمایل به پرداخت برای بازدید از مجموعه بناها شامل کاخ عالی قاپو، مسجد جامع عباسی و مسجد شیخ لطف الله و متغیرهای سن، تحصیلات، درآمد و تمایل به حفاظت از میراث فرهنگی بر تمایل به پرداخت برای حفاظت از میدان نقش جهان اثر معنی­دار دارند.

متغیر جنسیت به صورت یک متغیر مجازی با ارزش صفر برای زن و ارزش یک برای مرد در الگو لحاظ شد. هرچند اثر معنی­داری ندارد اما علامت منفی آن، نشان­دهنده تمایل به پرداخت بیشتر زنان در مقایسه با مردان است که با مطالعات توآن و ناورود (2008)، عسگری و مهرگان (1380) و همچنین فرج­زاده و همکاران (1388) مطابقت دارد. متغیر سن برای توابع تمایل به پرداخت برای بازدید از مجموعه بناها معنی­دار نشد ولی بر تمایل به پرداخت برای حفاظت اثر معنی­دار دارد. علامت منفی متغیر سن، نشانگر آن است که با افزایش سن، تمایل به پرداخت کاهش می­یابد. شاید بتوان این امر را ناشی از کاهش امید به زندگی افراد با سن بیشتر دانست. بر اساس نتایج، خانوارهای با تعداد کمتر افراد، از تمایل به پرداخت بالاتری برخوردارند. در مورد متغیر مجازی محل سکونت، می­توان گفت که برای افراد بومی اصفهان، ارزش صفر و برای افراد غیر­بومی، ارزش یک در الگو لحاظ شده است. متغیر محل سکونت برای تمایل به پرداخت برای بازدید از مجموعه بناها معنی­دار نشد. به عبارت دیگر تمایل به پرداخت افراد بومی و غیر بومی اصفهان، تفاوت معنی­­داری ندارد. هرچند علامت مثبت این متغیر نشان­دهنده تمایل به پرداخت بالاتر افراد غیر­بومی نسبت به افراد بومی است. این امر ممکن است ناشی از محدود بودن دسترسی به مکان گردشگری و بالاتر بودن مطلوبیت حاصل برای افراد بازدیدکننده غیر­بومی که معمولاً از مناطق دورتر به اصفهان سفر کرده­اند، باشد. افزون بر این، خانوارهایی که از فاصله­های دورتر به بازدید میدان نقش جهان می­آیند، هزینه­های سفر بالاتری را در مقایسه با خانوارهای با فاصله­های نزدیک­تر، متحمل می­شوند و برای این گروه مبلغ اظهار شده به عنوان تمایل به پرداخت در مقایسه با خانوارهای نزدیک­تر، سهم کمتری از کل هزینه سفر را تشکیل می­دهد. متغیر تحصیلات نیز مطابق با انتظار اثر مثبت و معنی­داری بر تمایل به پرداخت دارد. درآمد مطابق با تئوری­های اقتصادی، اثر مثبت و معنی­دار بر تمایل به پرداخت دارد. در ضمن مطابق با انتظار، افرادی که تمایل به حفاظت از میراث فرهنگی (تمایلات و ترجیحات فرهنگی) بیشتری دارند از تمایل به پرداخت بالاتری برخوردارند. متغیر دیگری که در توابع تمایل به پرداخت برای بازدید از مجموعه بناها به­کار گرفته شده، تأثیر افزایش مبلغ ورودی بر حفاظت بیشتر از مجموعه بناهای میدان نقش جهان می­باشد. مطابق با انتظار، این متغیر اثر مثبت و معنی­دار بر تمایل به پرداخت دارد به این صورت که، افرادی که سطح مبلغ ورودی فعلی را پایین می­دانند و افزایش آن را مؤثر بر حفاظت از مجموعه بناهای میدان نقش جهان می­دانند، تمایل به پرداخت بیشتری دارند. برای تحلیل تورش نقطه شروع از متغیر گروه پرسشنامه به صورت مجازی استفاده گردید. به طوری­که ارزش صفر، برای گروهی که به پرسشنامه "الف" پاسخ داده بودند و ارزش یک، برای گروهی که به پرسشنامه "ب" پاسخ داده بودند، انتخاب شد. پیش­تر مشاهده شد، که مقدار تمایل به پرداخت گروه "ب" هر دو نوع پرسشنامه (1) و (2) اندکی بالاتر از گروه "الف" بود. علامت ضریب متغیر گروه پرسشنامه مثبت و مبتنی بر انتظار است. اما از اهمیت آماری برخوردار نیست. به عبارت دیگر، مقدار اولیه قیمت پیشنهادی، اثر معنی­داری بر تمایل به پرداخت افراد ندارد و می­توان گفت تورش نقطه شروع وجود ندارد.

 

جدول 3- نتایج حاصل از برآورد توابع تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان

متغیر

تمایل به پرداخت برای بازدید از مجموعه بناها

تمایل به پرداخت برای حفاظت از میدان نقش جهان

کاخ عالی قاپو

مسجد جامع عباسی

مسجد شیخ لطف الله

ضریب

انحراف معیار

ضریب

انحراف معیار

ضریب

انحراف معیار

ضریب

انحراف معیار

جنسیت

0882/0-

0991/0

0823/0-

0988/0

0870/0-

0993/0

0882/0-

0935/0

سن

0056/0-

0047/0

0061/0-

0047/0

0055/0-

0047/0

*0140/0-

0053/0

اندازه خانوار

1109/0-

0734/0

1069/0-

0732/0

0992/0-

0740/0

0304/0-

0307/0

محل سکونت

1139/0

1398/0

1311/0

1395/0

1256/0

1402/0

1002/0

0994/0

تحصیلات

**1062/0

0440/0

**1069/0

0438/0

**1104/0

0441/0

*1924/0

0420/0

درآمد

*0964/0

0311/0

*0931/0

0310/0

*1054/0

0312/0

*1547/0

0292/0

تمایل به حفاظت از میراث فرهنگی

**1471/0

0643/0

**1365/0

0641/0

**1613/0

0643/0

*1741/0

0490/0

تأثیر مبلغ ورودی

*5059/0

0505/0

*4980/0

0502/0

*4895/0

0504/0

-

-

گروه پرسشنامه

0201/0

0965/0

0404/0

0962/0

0455/0

0966/0

0770/0

0922/0

* و ** به ترتیب معنی­دار در سطح 1 و 5 درصد

 

مقادیر ضرایب به دست آمده، اثر نهایی متغیر مستقل را بر روی متغیر وابسته نشان نمی­دهد و با استفاده از رابطه (5) می­توان اثرات نهایی متغیرها را بر روی احتمالات به­دست آورد (Greene, 2003). اثرات نهایی میان دامنه­های متغیر وابسته یا همان تمایل به پرداخت به صورت مقادیر ذکر شده در جداول (4) و (5)، توزیع می­گردد. نحوه این توزیع در قالب اثر نهایی افزایش در متغیر مستقل بر روی هر یک از دامنه­های منتخب متغیر وابسته (تمایل به پرداخت) آمده است. برای مثال اثر نهایی را در مورد متغیر تحصیلات بر روی تمایل به پرداخت برای بازدید از کاخ عالی قاپو، می­توان این­گونه تفسیر کرد:

اگر به سطح تحصیلات تمامی افراد دارای تمایل به پرداخت مثبت یک رتبه اضافه شود (متغیر سطح تحصیلات در 6 سطح، رتبه­بندی شده است)، 1062/0 تومان به متوسط تمایل به پرداخت اضافه خواهد شد که این مقدار نیز در میان هر یک از دامنه­های پیشنهادی توزیع خواهد شد. به عنوان مثال اگر به سطح تحصیلات یک رتبه اضافه شود به تمایل به پرداخت دامنه (1500-2500) به طور متوسط 0189/0 تومان اضافه خواهد شد. به تمایل به پرداخت دامنه (3500-5000) به طور متوسط 0099/0 تومان  و به تمایل به پرداخت دامنه (5000-10000)، به طور متوسط 0007/0 تومان اضافه خواهد شد. به همین ترتیب اثرات نهایی سایر متغیرها را می­توان تفسیر کرد.

 

جدول 4- اثرات نهایی متغیرها برای توابع تمایل به پرداخت برای بازدید

متغیر

اثر نهایی رتبه 1

اثر نهایی رتبه 2

اثر نهایی رتبه 3

اثر نهایی رتبه 4

اثرنهایی رتبه 5

1

2

3

1

2

3

1

2

3

1

2

3

1

2

3

تحصیلات

0316/0-

0320/0-

0336/0-

0189/0

0189/0

0197/0

0098/0

0102/0

0105/0

0099/0

0100/0

0100/0

0007/0

0007/0

0008/0

درآمد

0287/0-

0278/0-

0320/0-

0171/0

0164/0

0188/0

0089/0

0089/0

0100/0

0090/0

0087/0

0095/0

0006/0

0006/0

0007/0

تمایل به حفاظت

0438/0-

0408/0-

0490/0-

0261/0

0241/0

0288/0

0137/0

0130/0

0153/0

0137/0

0128/0

0146/0

0009/0

0009/0

0012/0

تأثیر مبلغ ورودی

1506/0-

1490/0-

1489/0-

0900/0

0881/0

0874/0

0471/0

0476/0

0467/0

0472/0

0469/0

0444/0

0033/0

0033/0

0036/0

1، 2 و 3  به ترتیب نشان دهنده کاخ عالی قاپو، مسجد جامع عباسی و مسجد شیخ لطف الله (منبع: یافته­های تحقیق)

 

جدول 5- اثرات نهایی متغیرها برای تابع تمایل به پرداخت برای حفاظت

متغیر

اثر نهایی رتبه 1

اثر نهایی رتبه 2

اثر نهایی رتبه 3

اثر نهایی رتبه 4

اثر نهایی رتبه 5

اثر نهایی رتبه 6

سن

0004/0

0011/0-

0012/0-

0006/0-

0013/0-

0009/0-

تحصیلات

0065/0-

0155/0

0175/0

0088/0

0180/0

0136/0

درآمد

0052/0-

0124/0

0141/0

0071/0

0144/0

0109/0

تمایل به حفاظت از میراث فرهنگی

0059/0-

0140/0

0158/0

0080/0

0163/0

0123/0

منبع: یافته­های تحقیق

 

نتیجه­گیری و پیشنهادها

با توجه به نتایج مطالعه، 5/94 درصد بازدیدکنندگان، حاضر به پرداخت مبلغی برای بازدید از مجموعه بناهای میدان نقش جهان و 5/68 درصد، حاضر به پرداخت مبلغی برای حفاظت از میدان نقش جهان هستند. بر اساس تمایل به پرداخت افراد و تعداد بازدیدکنندگان داخلی از مجموعه بناهای میدان نقش جهان در سال 1389، ارزش گردشگری و ارزش حفاظتی سالیانه میدان نقش جهان به ترتیب بیش از 12630  و 465920  میلیون ریال برآورد گردید. در نتیجه ارزش اقتصادی (مجموع ارزش­های گردشگری و حفاظتی) میدان نقش جهان نزد بازدیدکنندگان داخلی و برای سال 1389 بیش از 478550 میلیون ریال برآورد گردید.

در این پژوهش به منظور تحلیل عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت از الگوی پروبیت رتبه­ای استفاده گردید. متغیرهای تحصیلات، درآمد، تمایل به حفاظت از میراث فرهنگی و متغیر تأثیر مبلغ ورودی، بر تمایل به پرداخت برای بازدید از مجموعه بناها شامل کاخ عالی قاپو، مسجد جامع عباسی و مسجد شیخ لطف الله و متغیرهای سن، تحصیلات، درآمد و تمایل به حفاظت از میراث فرهنگی بر تمایل به پرداخت برای حفاظت از میدان نقش جهان اثر معنی­دار داشتند. همچنین اثر سایر متغیرها مبتنی بر انتظار بود که حاکی از مطلوب بودن الگوی مورد استفاده است.

در پایان با توجه به نتایج پژوهش، نظرات و پیشنهادهای بازدیدکنندگان و آنچه از نزدیک مشاهده شد، پیشنهادهای زیر ارائه می­گردد:

با توجه به اینکه حدود 25 درصد از بازدیدکنندگان را قشر دانشجو و محصل تشکیل می­دادند. به سیاست­گذاران عرصه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی پیشنهاد می­گردد تا با استفاده از ابزارهای مناسب برای ارائه خدمات مطلوب به این قشر از بازدیدکنندگان، موجب گسترش اطلاعات این قشر در خصوص فرهنگ و تمدن کشور شوند. در ضمن با توجه به نظرات بازدیدکنندگان و آنچه از نزدیک مشاهده شد، خدمات رفاهی ناچیزی به بازدیدکنندگان مجموعه بناهای میدان نقش جهان ارائه می­شود و لزوم افزایش خدمات مطلوب و تلاش بیشتر برای حفاظت از این میراث فرهنگی احساس می­شود که با افزایش مبلغ ورودی، امکان تحقق شرایط فوق تسهیل می­یابد. بنابراین افزایش مبلغ ورودی، تأمین خدمات رفاهی مطلوب به بازدیدکنندگان در راستای افزایش مبلغ ورودی برای بازدید، تلاش بیشتر برای حفاظت از این میراث ملی و جهانی با توجه به شدت علاقه­مندی و مشارکت مردم در تأمین هزینه­ها، پیشنهاد می­گردد.

در این راستا، استفاده از روش ارزش­گذاری مشروط برای ارزش­گذاری میراث فرهنگی و تاریخی، کالاها و خدمات فرهنگی عمومی و به طور کلی منابع فرهنگی، استفاده از مقادیر دامنه­ای (فازی) در تحلیل رگرسیون، استفاده از روش "کارت پرداخت" (مقادیر تمایل به پرداخت از پیش تعیین شده) در پرسشنامه، برای کسب تمایل به پرداخت پاسخ­دهندگان و استفاده از الگوی پروبیت رتبه­ای برای تحلیل عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت با توجه به مقادیر دامنه­ای تمایل به پرداخت به پژوهشگران آینده پیشنهاد می­گردد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



1- استادیار گروه اقتصاد، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمینی شهر .اصفهان.ایران(نویسنده مسئول)    rajabi@iaukhsh.ac.ir

2- کارشناس ارشد توسعه اقتصادی و برنامه­ریزی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمینی شهر .اصفهان.ایران    nesa.mousavi@gmail.com



[i]. Hutter

[ii]. Peacock

[iii]. Externalities

[iv] . Referendum

[v].  Dose- Response Approach

[vi].  Replacement Cost

[vii]. Mitigation Behaviour

[viii]. Avertive Expenditures

[ix]. Revealed Preferences (RP)

[x]. Ordinary Demand Curve

[xi]. Travel Cost Method (TCM)

[xii]. Random Utility Theory

[xiii]. Hedonic Pricing Method (HPM)

[xiv]. Stated (or Expressed) Perference (SP)

[xv]. Compensated Demand Curve

[xvi]. Contingent Valuation Method (CVM)

[xvii]. Choice Model

[xviii]. Ciraicy-Wantrap

[xix]. Davis

[xx]. Hansen

[xxi] .Willingness to Pay (WTP)

[xxii]. Copenhagen

[xxiii]. Santagata

[xxiv]. Signorello

[xxv]. Naples

[xxvi]. Kakiuchi

[xxvii]. Gokayama

[xxviii]. Tuan

[xxix]. Navrud

[xxx]. World Heritage

[xxxi]. My Son

[xxxii]. Samdin

[xxxiii]. Taman Negara National Park

[xxxiv]. Use Values

[xxxv]. Non- Use Values

[xxxvi]. Ordered Probit Model

[xxxvii]. May

[xxxviii]. Perman

[xxxix]. Pindyck

[xl]. Total Economic Value

[xli]. Use Value

[xlii]. Non-Use Value

[xliii]. Option Value

[xliv]. Quasi- Option Value

[xlv]. Existance Value

[xlvi]. Bequest Value

[xlvii]. Preservation Value

[xlviii]. Cicchetti

[xlix]. Freeman

.[l] برای مثال، ممکن است مردم جهان وجود اهرام مصر را با ارزش بدانند، گرچه شاید هرگز به مصر نرفته باشند.

[li] David Pearce

[lii]. Hypothetical Market

[liii] .Willingness to accept (WTA)

.[liv]  روش الگوی انتخاب مشتق شده از روش ارزش­گذاری مشروط نیز این شرایط را دارد.

[lv]. Non-Use Values

[lvi]. Hypothetical Markets

[lvii]. Whitington

[lviii]. Greene

[lix]. Long

[lx]. Maximum Likelihood Method

[lxi]. Logit

[lxii]. Marginal Effect

63. Whitington

64. Asafu - Adjaye

65. Payment Card

66. Starting Point Bais

[lxvii] و 2 دفتر آمار و ارزیابی عملکرد-  اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان

[lxviii].  منظور سال 1389  می­باشد که در این سال پرسشنامه­ها توزیع شده است.

فهرست منابع

1)    آسافو- آجایی، جان، (1381)، اقتصاد محیط زیست برای غیر­اقتصاد­دانان، سیاوش دهقانیان، زکریا فرج زاده، نشر دانشگاه فردوسی، مشهد، چاپ اول.

2)    امامی میبدی، علی و قاضی، مرتضی، (1387)، برآورد ارزش تفریحی پارک ساعی در تهران با استفاده از روش ارزش­گذاری مشروط (CV)، پژوهش­های اقتصادی ایران، سال 12، شماره 36، صص 187- 202.

3)    پازوکی، ناصر، شادمهر، عبدالکریم، (1384)، آثار ثبت شده ایران در فهرست آثار ملی (از 24/6/1310 تا 24/6/1384)، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، تهران.

4)    پرمن، راجر، ما، یو، مک­گیل­ری، جیمز، (1387)، اقتصاد محیط زیست و منابع طبیعی، حمیدرضا ارباب، نشر نی، تهران، چاپ دوم.

5)    پندیک، رابرت استیون، رابینفیلد، دانیل، (1381)، اقتصاد خرد (1)، احمد ذیحجه­زاده، نشر سمت، تهران، چاپ اول.

6)    ترنر، کری، پیرس، دیوید، باتمن، ای.، (1379)، اقتصاد محیط زیست، سیاوش دهقانیان، عوض کوچکی، علی کلاهی اهری، نشر دانشگاه فردوسی، مشهد، چاپ سوم.

7)    دانشور کاخکی، محمود، همراز، سمانه سادات و جلیلی، میلاد (1386)،  برآورد ارزش وجودی مناطق ییلاقی روستایی: مطالعه موردی منطقه روستایی زشک، روستا و توسعه، سال 10، شماره 3، صص135-154.

8)    عسگری، علی، مهرگان، نادر، (1380)، برآورد تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان میراث تاریخی فرهنگی با استفاده از CVM : نمونه گنج نامه همدان، پژوهشهای اقتصادی، سال 1، شماره 1، صص 93-115.

9)    عمرانی، مرتضی، (1384)، در جستجوی هویت شهری اصفهان، نشر وزارت مسکن و شهرسازی، تهران، چاپ اول.

10)   فرج­زاده، زکریا، سلطانی، غلامرضا، روستایی، مهدی، (1388)، برآورد تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان مجموعه تاریخی پاسارگاد و تحلیل عوامل موثر بر آن: کاربرد روش ارزش گذاری مشروط (CVM)،  پژوهش­های اقتصادی، سال 9، شماره 4، صص 89-111.

11)   مولایی، مرتضی، قرمان­زاده، محمد، مهدی­زاده، یونس، (1389)، برآورد ارزش تفریحی کاخ سردار ماکو و تعیین عوامل موثر بر تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان، مدلسازی اقتصادی، سال 3، شماره 2، صص 173-193.

12)   هاتر، مایکل، ریزو، ایلد، (1382)، جنبه­های اقتصادی میراث فرهنگی، علی­اعظم محمد­بیگی، نشر امیر­کبیر، تهران، چاپ اول.

13)   Greene, W. H., (2003), Econometric Analysis, New Jersey, Prentice Hall.

14)   Gutman, P., (2007), Ecosystem services: Foundations for a new rural-urban compact. Journal of Ecological Economics, 62, 383-387.

15)   Hansen Trine B., (1997). The Willingness-to-Pay for the Royal Theatre in Copenhagen as a Public Good. Journal of Cultural Economics, 21, 1-28.

16)   Hung, M. L., Yang, A. F., Ma, H. W., and Yang, Y. M., (2006), A novel multiobjective programming approach dealing with qualitative and quantities objectives for environmental management, Journal of Ecological Economics, 56, 584-593.

17)   Kakiuchi, E., (2004), Heritage as a community asset monetary valuation of heritage using CVM and policy related issues, International Symposium on Preservation of Cultural Heritage Yangon, Myanmar.

18)   Long, J. S., (1997), Regression models for catigorical and limited dependent variables, Beverly Hill, Sage Publications, CA.

19)   Mourato, M. M. (2002). Economic valuation of cultural heritage: evidence and prospects, in: M. de la Torre (Ed.), Assessing the Values of Cultural Heritage. Research Report, The Getty Conservation Institute, Los Angeles.

20)   Noonan, D. S. (2003). Contingent Valuation and Cultural Resources: A Meta-Analytic Review of the Literature. Journal of  Cultural Economics, 27, pp. 159-176.

21)   Peacock, A., (1995), A future for the past: The political economy of heritage, Proceedings of the British Academy, 87, 187-243.

22)   Pearce, D.W., (1994), Assessing the social rate of return from investment in temperate zone forestry. In R. Laynard and S. Glaister (eds). Cost- Benefits Analysis, 2nd edition, Cambridge University Press.

23)   Samdin Z., (2008), Willingness to pay in Taman Negara: A contingent valuation method, Journal of Economics and Management, 2(1), 81-94.

24)   Santagata W., Signorello G., (2000), Contingent valuation of a cultural public good and policy design: The case of Napoli Musei Aperti, Journal of Cultural Economics, 24, 181-204.

25)   Tuan, T. H., Navrud, S., (2008), Capturing the benefits of preserving cultural heritage, Journal of Cultural Heritage, 9, 326-337.

26)   Whittington, D., Briscoe, J., Mu, X. and Barron W., (1990), Estimating the willingness to pay foe water services in developing countries: A case study of the use of contingent valuation surveys in southern Haiti, Journal of Economic Development and Cultural Change, 293-311.

27)   Whittington, D., (1998), Administering contingent valuation suaveys in developimg coutries, Journal of  World development, 26, 1, 21-30