تحلیلی جامع بر رشد بهره‌ورینیروی کار در ایران با بکارگیری الگوریتم‌های فرا ابتکاری Comprehensive study on labor productivity growth in Iran , using meta-heuristic methods

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 گروه اقتصاد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز، شیراز، ایران

2 گروه اقتصاد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز، شیراز، ایران،

چکیده

این پژوهش به بررسی شناسایی عوامل موثر بر رشد بهره­وری و چیستی این موضوع در مسیر نیل به رشد و توسعه اقتصادی می پردازد. طیف وسیعی از متغیرهای موثر بر رشد بهره وری در مطالعات مختلف معرفی ولی در عمل به دلیل محدودیت ابزارها و موضوعاتی مانند درونزایی متغیرهای اقتصادی و تاثیر ناخواسته تغییر در این متغیرها، لازم است عوامل اساسی موثر در رشد بهره­وری شناسایی و سیاستگذار براین عوامل به شکل مشخص تمرکز نماید. با استفاده از منطق انتخاب ویژگی( الگوریتم ژنتیک دو هدفه) عوامل موثر بر رشد بهره وری نیروی کار شناسایی و سپس با استفاده از شبکه­های عصبی مدل اتتخابی را برای دوره زمانی 1370-1395تخمین و در نهایت با استفاده از شاخص گارسن، تحلیل حساسیت عوامل موثر بر رشد بهره­وری را به انجام رسانده ایم. براساس نتایج حاصل از منطق انتخاب ویژگی برای مدل بهره­وری نیروی کار از میان بیست متغیر مورد استفاده، دوازده متغیر از مدل حذف شدند. مدل شبکه عصبی دارای قدرت پیش­بینی  99/0  و حداقل خطا مدل 0017/0 به عنوان بهترین خروجی انتخاب شد. براساس نتایج شاخص گارسن در میان آن‌ها  سرمایه انسانی، دستمزد نیروی کارو کنترل فساد بیشترین تاثیرات را بر رشد بهره­­وری نیروی کار دارند و متغیر­ها  حاکمیت قانون، تحقیق و توسعه و انباشت سرمایه فیزیکی کمترین تاثیر را بر رشد بهره وری نیروی کار دارند.
Clearly, the main factor in the growth of production, living standards and human welfare, is the growth of productivity, and given the importance of the discussion of productivity in economies and its weak position in explaining the growth of production in Iran, this study examines what This issue is addressed. In order to achieve economic growth and development, it is necessary to identify the factors affecting productivity growth in the Iranian economy. A wide range of variables affecting productivity growth are introduced in various studies. However, in practice, due to the limitation of tools and issues such as endogenous economic variables and the unintended impact of change in these variables, it is necessary to consider the key factors influencing interest rate growth. ‌ Identify a problem and focus the policymaker on these factors in a specific way. Therefore, this study intends to first identify the factors affecting productivity growth by using feature selection logic, basis on Non-Dominated Sorting Genetic Algorithm (NSGA-II) then estimate the selective model using Artificial Neural Networks(ANN) for the period(1370-1395) and finally using the Garsen index to measure the sensitivity analysis of factors affecting labour productivity  and capital productivity growth.Based on the results of the feature selection logic for the labor productivity model out of the twenty variables used, twelve variables were excluded from the model.The neural network model with predictive power 0/99 and minimum error 0/0017 of the model was selected as the best output Among the results of the Garsen Index, among them, human capital, labor wages and corruption control had the greatest impact on labor productivity growth and the variables of rule of law, R&D and physical capital accumulation had the least impact on labor productivity growth productivity
Keywords:Laborproductivity,Neural Networks,, meta-heuristic.

کلیدواژه‌ها


تحلیلی جامع بر رشد بهره‌ورینیروی کار در ایران با  بکارگیری
الگوریتم­های فرا ابتکاری
*

 

فرخ نوروزی[1]

تاریخ دریافت: 20/10/1399            تاریخ پذیرش: 26/12/1399

مسعود نونژاد[2]

مهرزاد ابراهیمی[3]

جلیل خداپرست شیرازی[4]

 

چکیده

این پژوهش به بررسی شناسایی عوامل موثر بر رشد بهره­وری و چیستی این موضوع در مسیر نیل به رشد و توسعه اقتصادی می پردازد. طیف وسیعی از متغیرهای موثر بر رشد بهره وری در مطالعات مختلف معرفی ولی در عمل به دلیل محدودیت ابزارها و موضوعاتی مانند درونزایی متغیرهای اقتصادی و تاثیر ناخواسته تغییر در این متغیرها، لازم است عوامل اساسی موثر در رشد بهره­وری شناسایی و سیاستگذار براین عوامل به شکل مشخص تمرکز نماید. با استفاده از منطق انتخاب ویژگی( الگوریتم ژنتیک دو هدفه) عوامل موثر بر رشد بهره وری نیروی کار شناسایی و سپس با استفاده از شبکه­های عصبی مدل اتتخابی را برای دوره زمانی 1370-1395تخمین و در نهایت با استفاده از شاخص گارسن، تحلیل حساسیت عوامل موثر بر رشد بهره­وری را به انجام رسانده ایم. براساس نتایج حاصل از منطق انتخاب ویژگی برای مدل بهره­وری نیروی کار از میان بیست متغیر مورد استفاده، دوازده متغیر از مدل حذف شدند. مدل شبکه عصبی دارای قدرت پیش­بینی  99/0  و حداقل خطا مدل 0017/0 به عنوان بهترین خروجی انتخاب شد. براساس نتایج شاخص گارسن در میان آن‌ها  سرمایه انسانی، دستمزد نیروی کارو کنترل فساد بیشترین تاثیرات را بر رشد بهره­­وری نیروی کار دارند و متغیر­ها  حاکمیت قانون، تحقیق و توسعه و انباشت سرمایه فیزیکی کمترین تاثیر را بر رشد بهره وری نیروی کار دارند.

 

واژه‌های کلیدی:بهره­وری نیروی کار،شبکه های عصبی، الگوریتم فرابتکاری.

طبقه بندی JEL:C61,C45,O4

1- مقدمه

انسان از دیر باز در اندیشه استفاده مفید، کارا و ثمربخش از تواناییها، امکانات و منابعدر دسترس خود بوده است. در عصر کنونی این امر بیش از هر زمان دیگری مورد توجه جدیقرار گرفته است. محدودیت منابع قابل دسترس، افزایش جمعیت و رشد نیازها و خواستههایبشری باعث شده که دستاندرکاران عرصه اقتصاد، سیاست و مدیریت جامعه و سازمانها،در همه کشورها بهویژه جوامع صنعتی، افزایش بهره وری در همه بخشها را در اولویتبرنامههای خود قرار دهند(انصاری نسب و نامداری، 1395: 155). کلارک[i] سطح زندگی بالای مردم آمریکا را ثمره مستقیم بهره‌وریبیشتر اقتصاد آمریکا می‌داند. استاینر و گلدنر[ii] رؤیای زحمت کشان جهان، یعنی دستمزد بیشتر وساعات کار کمتر را با افزایش بهره‌وری تحقق‌پذیر می‌دانند (کیم و همکاران[iii]، 2007: 4).

به طور کلی بهره وری را می­توان ترکیبـی از کارآییو اثربخشی دانست. کارآیی به مفهوم صحیح انجام دادن کار است و بـا اسـتفاده مفیـد از منـابعارتباط دارد، یعنی اینکه از حداقل نهاده­ها حداکثر محصول برداشت شـود. اثر بخـشی بـه مفهـومکـار صـحیح می­باشد. ( شاه آبادی و همکاران، 1392: 15).

بهره‌وری به‌عنوان بهترین روش، جهت دستیابی به رشـد اقتصـادی مسـتمر موردتوجه بـوده است .الگوهای رشد درون‌زا مطرح گردیـد. الگوهـای رشـد درون‌زا بـا حـذف بـازدهی کاهنـده، فناوری درون‌زا را باعث رشد اقتصادی می‌دانند و با نگاهی متفاوت به سرمایه انسانی ضعف مـدل‌های نئوکلاسیکی را برطرف کردند. طبق ایـن الگـو سـرمایه انسـانی در مفهـوم محـدود خـود، بـا ایجـاد بازدهی صعودی به مقیاس تولید (به‌عنوان یک عامل تولیدی) و در مفهوم وسیع، با ایجاد صرفه خارجی (سرمایه انسانی به‌عنوان دانش و انباشت آن در اقتصاد و از طریق افزایش بهره‌وری تحقیـق و توسعه داخلی و جذب تحقیق و توسعه خـارجی) باعـث افـزایش و بهبـود بهره‌وری عوامـل تولیـد گردیده و بر رشد اقتصادی تأثیر مثبت خواهد گذاشت (آذربایجانی و نجفی، 1396: 8).

بنابراین جهتدستیابی به رشد اقتصادی درون‌زا و پایدار و افزایش سهم بهره‌وری در رشداقتصادی به شناخت علمی از عوامل مؤثر بر بهره‌وری نیاز است. با سیری در مطالعات گذشته مشخص می‌شود که بهره‌وری به دلیل اهمیتش، ازجمله موضوعاتی است که بشدت موردتوجه پژوهشگران اقتصادی است، در این مطالعات متغیرهای متنوعی در راستای تبیین عوامل مؤثر بر رشد بهره‌وری مورد بررسی قرارگرفته است؛ بنابراین در عمل طیف وسیع از متغیرها به سیاست‌گذار اقتصادی عرضه می‌شود که هم‌زمان با کمک کردن برای روشن‌تر شدن موضوع، سیاست‌گذاران را دچار سردرگمی و گمراهی می‌نماید. لذا پژوهشگر اقتصادی باید به دنبال بررسی و شناخت عوامل مهم‌تر برای کمک به امر سیاست‌گذاری باشد. همچنین در مطالعات صورت گرفته با روش‌های اقتصادسنجی مرسوم، نه‌تنها اهمیت و وزن عوامل مختلف در مطالعات گوناگون متفاوت بوده‌اند، بلکه این عوامل در مواردی نیز دارای معنی‌داری متفاوتی نیز بوده‌اند. درنتیجه برای کمک به امر سیاست‌گذاری باید مطالعات به سمتی برود که این عوامل در کنار یکدیگر و در قالب یک مدل واحد قدرت پیش‌بینی‌شان موردسنجش قرار گیرد؛ اما واقعیت این است که روش‌های اقتصادسنجی معمول به دلیل محدودیت‌های خاصشان و به وجود آمدن تورش در نتایج، توانایی چینش این‌همه عوامل را در کنار یکدیگر ندارند.

بنابراین، این پژوهش در نظر دارد تا در ابتدا عوامل اصلی مؤثر بر رشد بهره‌وری نیروی کار را بر اساس مبانی نظری و مطالعات تجربی شناسایی کند، سپس با استفاده از روش شبکه مصنوعی، کلیه متغیرهایی را که در قالب مدل توانایی پیش‌بینی رشد بهره‌وری نیروی کار را دارند، یکجا شناسایی کند و سپس میزان و اهمیت هر عامل را در پیش‌بینی رشد بهره‌وری بررسی نماید.

 

2- ادبیات موضوع

در نظریات رشد درون‌زا با تأکید بـر تحقیـق و توسعه نیـز کـه بـه، اقتصـاد دانش‌بنیان شـهرت دارنـد (مطالعات آقیون و هویت[iv]، 1992؛ کو و هلپمن[v]، 1995) به تأثیر فعالیت‌هـای تحقیـق و توسـعه درپیشرفت فناوری به‌عنوان سازوکار درونی اقتصاد در خلق اندیشه‌های جدید و موتور رشد اقتصـادیتأکید داشته است. همچنین مطالعات تجربی کوی و مقدم[vi] (1993)نیز حـاکیاز آن است که انباشت سرمایه تحقیق و توسعه داخلی مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده رشـد بهره‌وریکل عوامل تولید یک اقتصاد است.

لذا تجربه تاریخی نشان می‌دهد مدل‌های رشد اقتصادی عمدتاً با تحلیل‌های سـاده، کـه تنهـا بـهنقش عوامل تولیدی کار، سرمایه و نهاده‌های واسطه (زمـین، انـرژی) و ... تأکید داشته‌اند، آغـازگردیده و در طول زمان به جنبه‌های دیگر از منـابع رشـد، کـه عمدتاً دارای ویژگـی‌های نـرم درپروسه تولید تلقی می‌گردند، تأکید می‌کنند. ازجمله این عوامل می‌توان به سـرمایه انسـانی، تحقیـقو توسعه، سرمایه اجتماعی، اندوخته دانش و ... اشـاره نمـود. (لسگنی و همکاران[vii]، 2015: 778).

در دهه‌های اخیر در کنار تکامل نظریه‌های رشد درون‌زا، مطالعات تجربی نیز به عوامل دیگری غیر از عوامل مورداشاره در نظریات رشد تأکیددارند.اما در مطالعات جدیـد سـعی بـر ایـن اسـت کـه تغییرات بهره‌وری را به‌عنوان پیشرفت فنی، تغییر ترکیـب نیـروی کـار، سرمایه‌گذاری در سـرمایه انسانی، تخصیص مجدد منابع و هدایت آن‌ها  از فعالیت‌هایی که بهره‌وری آن‌ها  پایین است به سـمت فعالیت‌های با بهره‌وری بالا و صرفه‌های مقیاس معرفی کنند، بـه طـور نمونـه می‌تـوان بـه مطالعـات، یونگ[viii] (1995)، کروگمن[ix] (1994)، اویونگ و تانگلو[x] (2001)، استرلی و لیوین[xi] (2001) و ... اشاره نمود.

کمیجـانی و شـاه‌آبـادی (1392)، شاه آبادی و رحمانی(1389)، شاه‌آبادی (1386) به تأثیر انباشـت تحقیـق و توسـعه داخلـی بـررشد بهره‌وری کل عوامل تولید پرداخته‌اند

مطالعات رومر[xii] (1987)، کو و همکـاران (2009)، امینی و حجازی (1387)، طیبی و همکاران (1387) و شـاه‌آبادی و همکاران (1392) ازجمله نمونه‌هایی هسـتند کـه بیـان می‌دارند سرمایه انسانی تأثیر مهمی در توضیح رشد اقتصـادی و بهره‌وری کـل عوامـل تولیـد دارد.

کو و هلپمن (1995)، سن حاجی[xiii](1999)، کمیجانی (1389)، لطفعلی پور و همکاران (1394) و کریمی تکانلو و همکاران (1396) به بررسی تأثیر تجارت بین‌الملل بر رشد بهره‌وری پرداخته‌اند.

بیر و وگارا[xiv] (2002)، کمیجانی وابراهیمی (1392)، کریمی تکانلو و همکاران (1396)، در طی مطالعات خود تأکید دارند که نهادها و سیاست‌های اقتصادی به کار گرفته شده به‌ واسطه دولت‌ها می‌توانند با ایجاد پیامدهای مثبت خارجی برای کل تابع تولید و همچنین تأثیرگذاری بر نظام انگیزشی در فرایند رشد اقتصادی عامل تقویتی مهمی در جهت بهبود بهره‌وری می‌باشند.

کوردوبا و همکاران[xv] (2009)، کشل[xvi] (2004)، سپهردوست و زمانی(1394) نیز بر رابطه جبران خدمات عوامل تولید و بهره‌وری تأکیددارند

سن حاجی(1999)،کمیجانی و ابراهیمی (1392) به بررسی تغییرات نرخ ارز، تورم، آزادسازی سرمایه، ثبات سیاسی و اجتماعی بر رشد بهره‌وری پرداختند. نتایج این مطالعات نشان می‌دهد که همبستگی میان سرمایه فیزیکی و رشد بهره‌وری کل عوامل وجود دارد.

بر اساس مطالعــات جورگنســون[xvii] (2001)، ماتوســی واسترلاچینی (2005)، محمـودزاده و رزاقـی (1390) فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌عنوان یکی از عوامل رشد بهره‌وری کـل عوامـل مـورد تأیید قرارگرفته است.

بنابراین بهره‌وری به دلیل اهمیتش، ازجمله موضوعاتی است که بشدت موردتوجه پژوهش­گران است و در عمل طیف وسیعی از متغیرها به‌عنوان عوامل مؤثر بر رشد بهره‌وری شناسایی شده­اند که درعین‌حال که برای تبیین موضوع بهره‌وری می‌تواند مفید باشد، این طیف وسیع از متغیرها در عمل برای سیاست‌گذاران، پیچیدگی امر را بالاتر برده است.  بنابراین، این پژوهش در نظر دارد تا با استفاده از روش شبکه مصنوعی و انتخاب ویژگی کلیه متغیرهایی را که در قالب مدل توانایی پیش‌بینی رشد بهره‌وری را دارند، یکجا شناسایی کند و سپس میزان و اهمیت هر عامل را در پیش‌بینی رشد بهره‌وری بررسی نماید.

 

3- طراحی الگوی مدل

این قسمت از پژوهش با استفاده از روش تحلیل محتوا و مطالعه کتابخآن‌ها ی انجام می‌گیرد. بعد از شناسایی عوامل موثر بر رشد بهره­وری با بکارگیری روش انتخاب ویژگی و شبکه‌های عصبی عوامل مهمتر انتخاب می‌شوند و در نهایت تحلیل حساسیت متغیرهایی شناسایی شده انجام می­گیرد.

در این بررسی از یک مدل رشد بهره‌وری کل عوامل تولید که گسترش‌یافته مدل ارائه‌شده توسط کوون  (1986) است، استفاده می‌شود.  که به صورت زیر است:

 

(1)

با توجه به بهره وری کل عوامل تولید از مدل کندریک که مبتنی بر میانگین وزنی کار و سرمایه است شاخص بهره وری نیروی کار بر اساس رابطه زیر به دست می آید:

(2)     

با لگاریتم گیری از طرفین رابطه بالا فرم‌ خطی آن‌ به صورت زیر است

(3)

 

که در آن TFPبهره‌وری عوامل تولید،V تولید ناخالص داخلی،  Lنیروی کار است. در ادامه بر اساس مبانی نظری، متغیرهای مورداستفاده در مدل رگرسیونی معرفی می شوند.

دسته اول متغیرها، شامل  موارد زیر است:

توسعه زیرساخت‌های ارتباطی فیزیکی: برای اندازه‌گیری این شاخص از حجم خطوط ریلی کشور به کیلومتر استفاده‌شده است.که این متغیر در مطالعات پژویان و رئیس‌پور (1393)، آکینلو[xviii] (2006) و پسوا[xix](2005)، تئودر (2018)[xx] استفاده ‌شده است.

توسعه زیرساخت‌های ارتباطی غیر فیزیکی:این متغیر به ‌اندازه‌گیری میزان توسعه زیرساخت‌های ارتباطی در سطح جامعه می‌پردازد. برای محاسبه این شاخص از میزان استفاده از اینترنت در هزار نفر استفاده می­شود، این متغیر در مطالعات پسوا(2005)، شاه‌آبادی (1386)، عامری و همکاران (1394)، حیدری و همکاران (1395) به کار گرفته  شده است.

سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های بهداشتی: برای اندازه‌گیری این متغیر از اطلاعات مربوط به کل مخارج بهداشتی به تولید ناخالص داخلی استفاده می­شود. این متغیر در مطالعات فلاحی و همکاران (1394)، جرجرزاده و همکاران (1395)، آذربایجانی و نجفی (1396)، اونیزولا[xxi] (2017)، هندرامین[xxii](2019)،  و ... به کار گرفته  شده است.

دسته دوم متغیرهای کلان اقتصادی (Z) هستند که عبارتند از:

درآمدهای نفتی دولت: این متغیر نیز  در مطالعات اثنی عشری و همکاران (1388)، طیبی و همکاران (1387)، محمدزاده و همکاران (1390)، مهرآرا(1393) و حیدری و همکاران (1395) استفاده شده است و به‌نوعی تأکید  شده است  که درآمدهای ارزی و کمک آن به تثبیت نرخ ارز عامل مثبتی در جهت ورود فنّاوری‌های و ابزار پیشرفته از دنیای خارج است. برای اندازه‌گیری این شاخص از نسبت درآمدهای دولت به تولید ناخالص ملی استفاده می‌شود.

اندازه دولت: این شاخص اندازه دولت و میزان دولتی بودن اقتصاد را نشان می‌دهد. به دلیل وابستگی بخش‌های مختلف اقتصادی ایران به هزینه‌های دولتی، شاخص بهره‌وری نیز از این عامل می‌تواند تأثیرپذیر باشد این شاخص در مطالعات نیرولا[xxiii](2019)، آکینلو (2006) و کوروراتون[xxiv]( 2002) و کاشانی(1398) به کار گرفته ‌شده است. به طور کلی تأثیر اندازه دولت بر رشد بهره‌وری در این مطالعات مبهم است.

توسعه سیاست‌های پولی و مالی: بر اساس تأکید مبانی نظری و مطالعات آفیون و هویت (1992)، کوروراتون(2002)، منیاگو[xxv](2020)، کمیجانی و شاه‌آبادی (1392) و ... توسعه سیاست پولی و مالی باعث افزایش سطح بهره‌وری می‌شود. در این مطالعه برایاندازه­گیری توسعهپولیازنسبتسپردهبانکیبهتولید ناخالصملی وبرایاندازه­گیری توسعهبازارسرمایهازنسبتحجممعاملاتبهتولیدناخالصملیاستفاده‌ شدهاست.

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی: در مطالعات مختلفی ارتباط بین سرمایه گذرای خارجی و بهره‌وری مورد بررسی قرار گرفته است. تعدادی از مطالعات سرمایه‌گذاری خارجی را نماد استفاده از فنّاوری خارجی در تولید قلمداد می کنند .بنابراین پیش بینی می شود که رابطه بین این متغیر با بهره‌وری مثبت است. برای اندازه‌گیری این متغیر از میزان سرمایه‌گذار خارجی به تولید ناخالص داخلی استفاده می­ شود. این متغیر در مطالعات شاه‌آبادی (1386)، جهانگرد و همکاران(1396)، آمن و ویرمن[xxvi] (2015)، شیو و حشمتی[xxvii] (2006)، منیاگو(2020) و اخباری(1399)  به کار گرفته شده است.

درجه باز بودن:در بسیاری از مطالعات از جمله مطالعات خشایار و همکاران(1391)،  امینی و لطفی‌پور (1393)، طیبی و همکاران (1387)، شیو و حشمتی (2006)، هوساس و یعقوبی[xxviii](2005) و تئودر (2018) و بونگا[xxix](2019) این متغیر به کار گرفته شده است. این متغیر میزان ارتباط بازار داخلی را با بازارهای خارجی مورد ارزیابی قرار می دهد و همچنین براساس ادبیات نظری، تجارت دروازه ورود سرریزهای دانش و فنّاوری  نیز است. بنابراین این متغیر اهمیت زیادی در انتقال دانش و فنّاوری دارد. درنتیجه تأثیر این متغیر بر رشد بهره‌وری مثبت ارزیابی می‌گردد. برای محاسبه این شاخص از نسبت مجموع واردات و صادرات به کل تولید ناخالص داخلی استفاده شده است.

نرخ ارز واقعی: براساس ادبیات نظریاین متغیر بر دیگر متغیرهای اقتصادی به‌طور مستقیم و غیرمستقیم اثر می‌گذارد و در مطالعات آذربایجانی و نجفی (1396)، کمیجانی (1389)، شاه‌آبادی (1386)، نظری و مبارک (1386)، آفیون وهویت (1992)، آکینلو (2006) و طلا بیگی(2018) به کار گرفته شده است. با دلیل اینکه ساختار تولید و مصرف در ایران وابسته به بخش خارجی اقتصاد یا واردات است، هر نوع تغییری در نرخ ارز خواسته یا نخواسته بر دیگر متغیرهای اقتصادی(از واردات کالاهای واسطه‌ای تا صادرات، تأمین مالی، بهبود فنّاوری و حتی ورشکستگی در تولید) تاثیرگذار است (علی و مولایی، 1397: 87). افزایش نرخ ارز حقیقی دو اثر متضاد بر بهره‌وری خواهد داشت. از سویی با فرض ثابت بودن سایر عوامل، می‌تواند باعث تقویت قدرت رقابتی و توسعه صادرات کالاهای داخلی ‌شود که در نهایت می­تواند منجر به  ایجاد حاشیه سود و سرمایه‌گذاری بیشتر برای بهبود فنّاوری و رشد تحقیق و توسعه بنگاه­های داخلی گردد. ازطرف دیگر افزایش نرخ ارز واقعی باعث افزایش قیمت تمام‌شده کالاهای واسطه‌ای می‌شود و  از این ‌جهت که اقتصاد ایران واردکننده کالاها با فنّاوری و دانش نهفته بالا است، کاهش واردات در اثر افزایش نرخ ارز مانع ورود اثرات سرریز دانش کشورهای توسعه یافته به داخل می شود و درنتیجه  منجر به کاهش سطح بهره‌وری  می شود.

نرخ تورم:این شاخص نیز به ‌مانند نرخ ارز ازجمله عواملی است که می‌تواند دیگر متغیرهای اقتصادی را به حرکت وادارد. از این متغیرهای در مطالعات محمدزاده و همکاران (1390)، کمیجانی و ابراهیمی (1392)، آفیون و هویت (1992) و تئودر(2018) به کار گرفته ‌شده است. در این مطالعات اثر این متغیر مبهم است. تورم می­تواند هزینه جبران خدمات نیروی کار را افزایش، حاشیه سود واحدها را کاهش و در نتیجه  باعث کاهش سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه شود. از سوی دیگر تورم ملایم می‌تواند هم‌زمان با افزایش قیمت کالاهای تولید شده باعث افزایش حاشیه سود بنگاه­ها و در نتیجه سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه  شود.  بنابراین جهت اثرگذاری تورم بر بهره‌وری  بستگی به نسبت هزینه دستمزد در کل هزینه تولید دارد. هرچه این نسبت بیشتر باشد باعث کاهش بیشتر سود و درنتیجه کاهش سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه می‌شود. برای محاسبه این شاخص در این مطالعه شاخص قیمتی مصرف‌کننده مورد استفاده قرار گرفته است.

دسته سوم عبارتند از:

سرمایه فیزیکی:در قریب به‌اتفاق مطالعات سنتی این متغیر را به‌عنوان یکی از عوامل توضیح‌دهنده رشد بهره‌وری عنوان کرده اند. بر اساس مطالعات انجام شده هر چه سرمایه فیزیکی بیشتر باشد، بهره‌وری تمام عوامل نیز در کل اقتصاد ارتقا پیدا می‌کند. این متغیر در مطالعاتی از جمله ترپسکی[xxx](2019)، جرجزاده و همکاران (1395)، سادیاو همکاران[xxxi] (2010)، شاه‌آبادی (1390)، سوری و همکاران (1387) به کار گرفته شده است. در این مطالعه از نسبت سرمایه خالص به نیروی کار برای نشان دادن این متغیر استفاده می‌شود.

دستمزد حقیقی:این متغیر نیز در بیشتر مطالعات به ‌عنوان متغیر توضیحی به کار گرفته شده است که از آن جمله می‌توان به مطالعات بهرا و همکاران[xxxii] (2012)، آپارسیو[xxxiii] (2016)، اولانیزولا (2017)، کاتوویچ[xxxiv](2018)، سرافراز (2018) و آذربایجانی و نجفی (1396) اشاره نمود. براساس  این مطالعات هر چه دستمزد حقیقی فرد بالاتر باشد ازآنجا که باعث انگیزش فرد می­شود باعث تاثیر مثبت بر رشد بهره‌وری  خواهد داشت. در این مطالعه از شاخص دستمزد حقیقی نیروی کار برای نشان دادن این متغیر استفاده‌شده است.

تحقیق و توسعه: همان‌گونه که در قسمت‌های قبلی نیز اشاره شد بر اساس نظریه‌های جدید رشد اقتصادی، یکی از اصلی‌ترین مسیرهای رشد بهره‌وری، رشد دانش و فنّاوری است؛ در نتیجه سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه منجر به بهبود فنّاوری تولید و یافتن مسیرهای کم‌هزینه‌تر تولید می‌شود. بنابراین با افزایش هزینه‌های تحقیق و توسعه رشد بهره‌وری نیز افزایش می‌یابد. این شاخص در مطالعات اسنوکین و ماتوزیسیت[xxxv] (2018)، آپاریسیو و همکاران (2016)، آمن و ویرمنی (2015)، دیپه و موتل[xxxvi] (2013)، زمان[xxxvii](2018)، زارع(1399)، امینی و لطفی پور (1393)، امینی و مصلی (1390) و ... به کار گرفته ‌شده است.

شاخص نوآوری:این شاخص با بسط دانش در ساختار  تولید منجر به بهبود بهره‌وری می­شود. این شاخص در مطالعات زارع(1399)، آذربایجانی و نجفی (1396)، امینی و لطفی‌پور (1393)، شاه‌آبادی (1390)، آمن و ویرمنی (2015)، اسنوکین و کتوزیسیت (2018) و فضلیوگلا[xxxviii](2019) جهت برآورد بهره‌وری به کار گرفته شده است. در این مطالعه برای محاسبه این متغیر از شاخص میزان اختراع در یک‌میلیون نفر برای محاسبه این متغیر استفاده می‌شود.

سرمایه انسانی:بر اساس نظریه‌های جدید رشد اقتصادی، انسان ظرف رشد و تولید دانش است در نتیجه به هر میزان این ظرف آماده‌تر و مناسب‌تر باشد، ظرفیت جذب و رشد علم نیز بالاتر می‌رود. براساس تاکیدات ادبیات نظری با افزایش سرمایه انسانی، بهره‌وری عوامل تولید ارتقا پیدا می‌کند. در این مطالعه از شاخص سرمایه انسانی که توسط بانک جهانی محاسبه می‌شود، جهت اندازه‌گیری این متغیر استفاده‌شده است. این شاخص در مطالعات اسنوکین و کتوزیسیت (2018)، دیپه و موتل (2013)، آپاریسیو و همکاران (2016)،هندارمین(2019)، منیاگو(2020) جائو’گابریل[xxxix](2020)، آذربایجانی و نجفی (1396)، طیبی و همکاران (1387)، امینی و لطفی (1393) و  لطفعلی پور و همکاران (1394)به کار گرفته شده است.

عوامل نهادی:یکی از مهم‌ترین عواملی که در مطالعات جدید به آن توجه زیادی می‌شود عوامل نهادی هستند به‌طورکلی این عوامل زیرساخت‌های تاریخی، قانونی و سیاسی هستند  که قواعد بازی اقتصادی را تعیین می‌کنند. در فضای اقتصادی، هرچه مخاطرات تولید و مبادله کاهش یابد، انگیزه انسان برای کار و رقابت نیز بیشتر می­شود و بهبود فضای کسب‌وکار، باعث مشارکت بیشتر انسان­ها‌ در بازار می شود و بدین‌صورت پروسه تخصصی شدن شغل بیشتر و دقیق‌تر شکل می‌گیرد که این نیز به‌نوبه خود باعث توسعه بهتر و بیشتر شیوه‌های مختلف تولید و در نتیجه ارتقای بهره‌وری می‌شود. برای اندازه‌گیری کیفیت نهادی در مطالعات از متغیرهای مختلف استفاده می‌شود که در ادامه مجموعه‌ای از این عوامل معرفی می‌شوند این متغیرها به ‌خصوص در مطالعات خارجی از جمله لسگنی و همکاران (2015) و ایوانو[xl] (2012)، نیرولا(2019) زارع(1399) و برهانی پور(1399) به کار گرفته شده است.

کنترل فساد:یکی از متغیرهایی که به‌خوبی می‌تواند بیانگر کیفیت نهادی باشد میزان شیوع فساد در جامعه است، در حقیقت هر چه فساد در جامعه شایع‌تر باشد انگیزه انسان‌ها برای کار و رقابت اقتصادی کاهش می‌یابد و انسان‌ها به‌جای کار مولد به دنبال کار نامولد خواهند بود. بنابر این  کنترل فساد با بهره‌وری رابطه مستقیم دارد و اشاعه آن بر رشد بهره‌وری اثر محدودکننده دارد. در این مطالعات از اطلاعات مربوط به شاخص کنترل فساد بانک جهانی استفاده می‌شود.

حاکمیت قانون:یکی از متغیرهای اصلی که می‌تواند بر نظام انگیزشی افراد تأثیر زیادی داشته باشد حاکمیت قانون است. در صورتی‌ که قانون برای همه افراد در یک اجتماع به شکل یکسان و به ‌دور از روابط خاص و کاملاً غیرشخصی انجام شود، انگیزه فرد برای کار و تلاش نیز افزایش می‌یابد و بستر مناسب تری برای رقابت اقتصادی فراهم می­شود. در نتیجه بهبود شاخص حاکمیت قانون  تأثیر مثبت در رشد بهره‌وری خواهد داشت. در این مطالعه از اطلاعات مربوط به شاخص حاکمیت قانون بانک جهانی برای این متغیر استفاده می‌شود.

کیفیت قوانین:این شاخص نیز ازجمله شاخص‌هایی است که می‌تواند نمایانگر کیفیت نهادی در جامعه است. کیفیت بهتر قوانین  نیز باعث کاهش  بسیاری از موانع و منازعات در فرایند رقابت اقتصادی  می شود. بنابراین این عامل رابطه مستقیم با رشد بهره‌وری دارد.  در این مطالعه برای محاسبه این عامل از اطلاعات مربوط به شاخص حاکمیت قانون بانک جهانی استفاده می‌شود.

ثبات سیاسی و کنترل خشونت: ثبات سیاسی و انحصار به ‌کارگیری خشونت در جامعه از سوی حکومت می‌تواند بر فعالیت بخش خصوصی تأثیر مثبت مضاعف داشته باشد. رابطه بین کنترل خشونت و جلوگیری از اشاعه خشونت در جامعه کاملاً واضح و روشن است و اساسی‌ترین پیش‌فرض برای هر فعالیت اقتصادی در هر جامعه می باشد. در نتیجه انحصار خشونت در حکومت به شرطی که به‌ حکم قانون محدود شده باشد، باعث افزایش انگیزه بخش خصوصی برای فعالیت اقتصادی خواهد شد. همچنین عدم ثبات سیاسی می‌توان فرایند ارائه خدمات و زیرساخت‌ها را توسط دولت مختل نماید.  در این مطالعه برای محاسبه این عامل نیز از اطلاعات مربوط به شاخص حاکمیت قانون بانک جهانی استفاده می‌شود. بنابراین و پس از مطالعه مطالعات صورت گرفته و با بررسی مبانی نظری عوامل مذکور شناسایی شدند که در جدول 1خلاصه‌ای از این عوامل ذکر می‌شود.

 

جدول 1-عوامل شناسایی‌شده مؤثر بر رشد بهره‌وری

تعریف متغیر

تعریف عملیاتی

منبع آماری

بهره­وری نیروی کار

میانگین وزنی بهره­وری محاسبه شده در6 بخش (کشاورزی، صنعت و معدن، حمل و نقل و انبارداری، آب و برق و گاز، ساختمان، سایر خدمات)

سازمان ملی بهره­وری

زیرساخت فیزیکی ارتباطات

مجموع آزادراه‌ها و خطوط ریلی کشور برحسب کیلومتر

 

بانک جهانی و وزارت راه و ترابری

زیرساخت ارتباطی غیر فیزیکی

میزان دسترسی به اینترنت در هزار نفر

بانک جهانی

زیرساخت بهداشتی

میزان کل هزینه‌های بهداشتی مصرفی به تولید ناخالص ملی

بانک جهانی

درآمدهای نفتی دولتی

کل درآمدهای نفتی دولت بر تولید ناخالص ملی

 

بانک جهانی

اندازه دولت

هزینه‌هایمصرفیدولتازتولیدناخالصملی

بانک جهانی

سیاست توسعه پولی

نسبتسپردهبانکیبهتولیدناخالصملی

 

بانک جهانی

سیاست توسعه مالی

وبرایشاخصتوسعهبازارسرمایهازنسبتحجممعاملاتبهتولیدناخالصملی

بانک جهانی

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی

کل سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی انجام‌شده در یک سال به تولید ناخالص ملی

بانک جهانی

درجه باز بودن

نسبت مجموع صادرات و واردات به تولید ناخالص ملی

 

بانک جهانی

نرخ ارز واقعی

نرخ ارز واقعی

بانک جهانی

نرخ تورم

نرخ تورم بر اساس شاخص قیمتی مصرف‌کننده

بانک جهانی

سرمایه

میزان انباشت سرمایه در زمان موردنظر

بانک جهانی

دستمزد حقیقی

دستمزد حقیقی نیروی کاری در زمان موردنظر

بانک جهانی

تحقیق و توسعه

کل هزینه صرف شده در تحقیق و توسعه به تولید ناخالص ملی در ظرف یک سال

بانک جهانی

ثبت نوآوری

میزان ثبت اختراع در یک‌میلیون نفر

بانک جهانی

سرمایه انسانی

شاخص سرمایه انسانی

بانک جهانی

کنترل فساد

شاخص کنترل فساد

بانک جهانی

حاکمیت قانون

شاخص حاکمیت قانون

بانک جهانی

کیفیت قوانین

شاخص کیفیت قوانین

بانک جهانی

ثبات سیاسی

شاخص ثبات سیاسی و کنترل خشونت

بانک جهانی

منبع: یافته‌های پژوهشگر

 

پس از بررسی مبانی و مطالعات تجربی صورت گرفته به‌طورکلی 20 متغیر مجزا از میان مطالعات به‌عنوان عوامل اصلی مؤثر بر رشد بهره‌وری شناسایی‌شده است.

 

3-1- شبکه های عصبی مصنوعی

شبکه های عصبی مصنوعی نحوه عملکردمغز انسان را تقلیـد مـی‌کنند و توانایی آن‌ها  در استخراج الگوهـا در داده‌های مشاهده‌شده بدون نیاز به داشتن مفروضاتی در مورد روابط بـینمتغیرهاست.آن‌ها  توابعی جـامع و انعطاف‌پذیر و ابزاری قدرتمند بـرای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها و مدل‌سازی روابط غیرخطی، بـادرجـه صـحت بـالا هسـتند. یکی از متداول‌ترین شبکه‌های عصـبی مورداستفاده،شبکه عصبی پرسپترون چندلایه[xli]است (که در این پژوهش نیز مورداستفاده است).(هراوی و همکاران[xlii]، 2004: 440).

پیش بینیمدل ها توسط شاخص های عملکـردمختلفی سنجیده می‌شود، چون هیچ‌گونه اجمـاع کلـیبر روی بهترین معیارعملکرد، برای ارزیابی مـدل پیش‌بینی وجـود نــدارد. در این پژوهشبه‌منظورارزیابی عملکرد شـبکه عصـبیمصنوعی از پارامترهای ضریب کفایـت (R2)و مجذور میانگین مربعات خطا (RMSE) استفاده‌شده است. برای استاندارد سازی داده ها از رابطه زیر استفاده می شود (تقی‌زاده و همکاران، 1395: 114).

 

 

که در آن کوچک‌ترین داده و  بزرگ‌ترین داده سری داده‌های ورودی است. به علت کارایی، سادگی و سرعت‌بالا در اینپـژوهشاز الگــوریتم آموزشـی لــونبرگمــارکوارت[xliii]استفاده است.

فرایند انتخاب ویژگی معمولا برای مسائلی استفادهمی‌شودکهداده‌هاشاملویژگی‌های زیادی هستند و باحذفویژگی‌هایغیرضروری وانتخابویژگی‌هایضروریبراییادگیریمدل،بهبوددقتپیش‌بینیرابههمراهدارد (ارسکی[xliv] وارسکی،2014: 2057).

در این پژوهش برای بهینه‌سازی در منطق انتخاب ویژگی از الگوریتم ژنتیک با مرتب‌سازی نا مغلوب نسخه دوم[xlv] (NSGA-II) استفاده می‌شود.

 

تحلیل حساسیت

تحلیلحساسیت،درواقعروشیاستکهدرآنبا ایجادتغییردرورودی‌هامیزانتغییردرخروجیتحلیل می‌شود. اینمسئلهنشان‌دهندهآناستکهکدام ورودیبیشترینتأثیررابررویخروجیخواهدداشت. به عبارتی در اینجا به ‌مانند روش‌های مرسوم اقتصادسنجی پس از شناسایی عوامل به شدت مرتبط و انتخاب کاراترین ترکیب از ورودی‌ها برای تعیین خروجی، میزان تأثیرگذاری هر یک از متغیرهای بر توضیح تغییرات بهره‌وری نیز مشخص می‌شود اما با این تفاوت که در تحلیل حساسیت فرض بر این است که مدل انتخابی تمام تغییرات متغیر وابسته را توضیح می‌دهد؛ بنابراین منطق تحلیل حساسیت سطح خطای مدل را صفر در نظر می‌گیرد (لووهمکاران، 2001: 301).

 

4- ارائه نتایج و یافته‌ها

در ادامه نتایج حاصل از منطق انتخاب ویژگی ارائه می‌شود. در این پژوهش، پژوهش‌گر با در نظر گرفتن دو هدف، کمترین تعداد متغیر (برای سادگی بیشتر) و معیار حداقل خطا (کارایی) مدل خروجی را که در برگیرنده این دو معیار باشد ارائه می‌کند؛ نتایج حاکی از آن است که برای رسیدن به بهترین نتایج (سادگی بیشتر و خطای کمتر) درنهایت در این مدل 6 نقطه به‌عنوان نقاط بهینه انتخاب‌شده است و بر روی یک منحنی بی‌تفاوتی قرار دارد.

 

 

شکل1-  مجموع نقاط بهینه در منطق انتخاب ویژگی

منبع: یافته‌های پژوهشگر

 

این نقاط هرکدام دارای تعدادی مشخص متغیر با سطح خطای مشخص است. همان‌گونه که در شکل 1  ملاحظه می‌شود نقاط شماره 1، 2 و 3 دارای کمترین سطح خطا هستند که در میان آن نقطه شماره 1 کمترین سطح خطا را نشان می‌دهد. تعداد متغیرهای انتخابی و سطح خطا در جدول 2 نشان داده‌شده است. همان‌گونه که بیان شد بر اساس منطق انتخاب ویژگی، نقاط به‌دست‌آمده دارای سطح مطلوبیت یکسان است بنابراین نقطه شماره 1 دارای کمترین سطح خطا و همچنین تعداد متغیر مناسب هستند لذا نتایج نقطه 1 به عنوان نتیجه بهینه انتخاب می گردد.

 

جدول 2-حداقل میانگین خطا و تعداد متغیرها در منطق انتخاب ویژگی

بهره وری نیروی کار

شماره

MSE

تعداد متغیر

1

0٫0010

8

2

0٫0012

6

3

0٫0013

4

4

0٫0019

3

5

0٫048

2

6

0٫0509

1

منبع: یافته های پژوهشگر

 

 

نتایج به‌دست‌آمده از معیار انتخاب ویژگی در جدول 3 ارائه‌شده است. همان‌گونه که در جدول واضح است، از میان متغیرها شناسایی شده 8 متغیر تورم، اندازه دولت، دستمزد نیروی کار، سرمایه انسانی، انباشت سرمایه فیزیکی، تحقیق و توسعه، حاکمیت قانون و کنترل فساد به عنوان عوامل موثر بر رشد بهره روی شناسایی شده­اند. نکته قابل توجه عدم حذف متغیرهای هماهنگ با مبانی نظری بهره وری نیروی کار مانند سرمایه انسانی، دستمزد و تورم است و حذف متغیرهایی مانند سرمایه گذاری در بهداشت که مبانی نظری بر اهمیت آن برای بهره­وری نیروی کار تاکید دارند.

 

جدول 3-متغیرهای انتخاب‌شده بر اساس معیار انتخاب ویژگی

نام متغیر

انتخاب در مدل بهره وری کار

درجه باز بودن

0

دسترسی به اینترنت

0

تورم

1

اندازه دولت

1

درآمدهای نفتی

0

دستمزد نیروی کار

1

سرمایه انسانی

1

توسعه مالی

0

توسعه پولی

0

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی

0

نرخ ارز

0

انباشت سرمایه

1

سرمایه‌گذاری در زیرساخت (راه‌آهن)

0

شاخص نوآوری

0

تحقیق و توسعه

1

سرمایه‌گذاری در بهداشت

0

حاکمیت قانون

1

کنترل فساد

1

کیفیت قوانین

0

ثبات سیاسی

0

منبع: یافته های پژوهشگر

 

پس از تعیین تعداد متغیرهای بهینه و حذف متغیرها با استفاده از شبکه‌های عصبی مصنوعی  مدل با تعداد بهینه متغیر و سطح خطای حداقل تخمین زده می‌شود. بر اساس نتایج،  مدل شبکه عصبی با تابع فعال سازی  ست لاین و با یک لایه پنهان و تعداد چهار نورن بهترین نتیجه را بدست می­دهد. براساس نتایج، همان طور که در شکل 2 مشاهده می شود این تابع سطح خطای0010 /0­ و معیار کفایت 9937/0 را ارائه می­دهد.

 

 

شکل 2- بهترین خروجی­ها بعد از انتخاب ویژگی

منبع: یافته‌های پژوهشگر

 

در جدول 4 مقایسه بهترین نتایج خروجی با شبکه عصبی نشان داده شده است. همچنین بر اساس نتایج شبکه عصبی و منطق انتخاب ویژگی، علی‌رغم حذف متغیرهای اضافی از میان متغیرهای شناسایی‌شده، هم‌سطح خطای و هم معیار کفایت مدل انتخابی از حالتی که 20 متغیر است، بهتر توانایی پیش‌بینی را دارند

 

جدول4- مقایسه بهترین نتایج خروجی با شبکه عصبی

تعداد متغیر

میانگین حداقل خطا

کفایت

تعداد نورون

نوع تابع

مدل

20

0017/0

9936/0

8

logsig(n) = 1 / (1 + exp(-n))

بهره وری نیروی کار

8

0010/0

9937/0

4

satlin(n) = 0, if n <= 0

n, if 0 <= n <= 1

1, if 1 <= n

منبع: یافته های پژوهشگر

در ادامه کار پژوهشی اکنون باید موضوع تحلیل حساسیت و وزن متغیرهای انتخابی موردبررسی قرار گیرد. در این پژوهش تحلیل حساسیت در مدل مناسب نهایی، بر اساس شبکه عصبی و معادله گارسن[xlvi] انجام می‌شود؛ که معادله گارسن بر اساس پارتیشن‌بندی وزن‌های اتصالی به‌دست‌آمده از شبکه عصبی به‌صورت رابطه (4)  است.

 

 

که در آن اهمیت نسبی J امین متغیر ورودی بر روی خروجی است. Niو NH به ترتیب تعداد نرون‌های ورودی و مخفی و W وزن بین لایه‌ها بوده و اندیس‌هایI, h, o به ترتیب به لایه‌های ورودی، مخفی و خروجی اشاره دارد و اندیس‌هایn, m, k به ترتیب به نرون‌های ورودی، مخفی و خروجی را نشان می‌دهد (گارسن، 1991: 415). روش گارسن روش مناسب برای تعیین تأثیر کلی هرکدام از متغیرهای تخمین­گر بر روی متغیر خروجی است، ولی اطلاعات دقیق در خصوص برهم‌کنش متغیرهای تخمین­گر باهم دیگر ارائه نمی‌دهند. علاوه بر این، الگوریتم گارسن زمانی که تأثیر نسبی متغیرهای ورودی را محاسبه می‌کند از مقدار مطلق وزن‌ها بهره می‌گیرد؛ بنابراین جهت رابطه را نشان نمی‌دهد. در نتیجه میزان حساسیت به‌دست‌آمده با این فرض به‌دست‌آمده و با ضریب به‌دست‌آمده در مدل‌های سنجی کمی متفاوت­تر است.تایج حاصل از کشش حساسیت در جدول 5 نشان داده شده است.

 

جدول5-نتایج مدل گارسن

بهره وری کار

متغیر

بهره وری کار

متغیر

حذف

7/18

2/9

5/14

4/14

10

7/9

حذف

حذف

حذف

هزینه بهداشتی

سرمایه انسانی

تحقیق و توسعه

کنترل فساد

ثبات سیاسی

دستمزد پرداختی

کیفیت قوانین

تشکیل سرمایه

حاکمیت قانون

شاخص نورآری

5/11

حدف

حذف

7/11

حذف

حذف

حذف

حذف

حذف

حذف

اندازه دولت

درجه باز بودن

درآمد نفتی

تورم

توسعه مالی

توسعه پولی

سرمایه گذاری خارجی

نرخ ارز

دسترسی به اینترنت

زیرساخت فیزیکی

منبع: یافته های پژوهشگر

بر اساس نتایج حاصل از کشش حساسیت، سرمایه انسانی حدود 18درصد کل تغییرات بهره­وری را نشان می­دهد. متغیر دستمزد نیروی کار و کنترل فساد هر کدام با حدود 14 درصد دارای تاثیر بعدی هستند. تورم و اندازه دولت نیز تاثیری حدودی 11درصد بر رشد بهره­­وری نیروی کار دارند و درنهایت 3 متغیر حاکمیت قانون، تحقیق و توسعه و انباشت سرمایه فیزیکی با حدود 9 درصد تاثیرات بعدی را بر رشد بهره­وری دارند. بنابراین سرمایه انسانی، دستمزد نیروی کار و کنترل فساد بیشترین تاثیر را بر رشد بهره وری نیروی کار دارند و دو متغیر حاکمیت قانون، تحقیق و توسعه و انباشت فیزیکی سرمایه کمترین تاثیر را بر رشد بهره­وری نیروی در ایران دارند.

 

5- بحث و نتیجه‌گیری

به‌طورکلی نتایج تحقیق حاکی از آن است که متغیر سرمایه انسانی بیشترین تأثیر را بر رشد بهره‌وری نیروی کار  دارد. این متغیر آمیخته‌ای از وضعیت آموزش، سطح رفاه و بهداشتی کشورها می­باشد و تأکید دارد که در صورت رفع نیازهای مادی انسان، ایجاد بسترها برای آموزش، پیشرفت در سطح بهداشتی جوامع، نظام انگیزشی در جهت تشویق کار و تلاش بیشتر شکل می‌گیرد و باعث رشد تولیدات انسانی در همان سطح سرمایه و دانش می‌شود. بنابراین این متغیر در ابتدا سطح بهره‌وری نیروی انسانی را از مسیر انگیزش انسان تحت تأثیر قرار می‌دهد و در نهایت بهبود آن باعث بهبود سطح بهره‌وری در اجتماع می‌شود. سرمایه انسانی باعث می شود از سرمایه فیزیکی مناسبتر استفاده کرد و همچنین سرمایه انسانی با ایجاد تخصص و ایجاد درآمد بیشتر و پس انداز بیشتر سبب بالا رفتی کیفیت نیروی کار می گردد که این خود باعث می شود نیروی کار از سرمایه فیزیکی و طبیعی بیشتری استفاده کنند که این به نوبه خود سبب افزایش بهره وری نیروی کار می گردد. هرچند که فرم و نحوه این پژوهش به‌طوری کلی با مطالعات پیشین خود کاملاً متفاوت است اما از جهت تأکید بر اهمیت مضاعف عامل سرمایه انسانی نتایج این مطالعه با مطالعات  راجیو کی گوئل و همکاران( 2008)، چانگو و همکاران(2011)، فیصل سلطان و همکاران (2014)، رضا قلی زاده و همکاران(1396)، اسنوکین و کتوزیسیت (2018)، آپاریسیو و همکاران (2016)، نجفی و آذربایجانی (1396)، امینی و حجازی (1387)، طیبی و همکاران (1387) و شـاه‌آبادی و همکاران (1392) هماهنگی دارد.

بعد از سرمایه انسانی، ‌اندازه دولت بر رشد بهره وری نیروی کار دارای سطح تاثیرگذاری مناسب است. بر اساس مبانی نظری و مطالعات تجربی اختلافات زیادی در مورد میزان دخالت دولت در اقتصاد وجود دارد؛ اما واقعیت این است که در اقتصادهایی مانند اقتصاد ایران با ضعف تاریخی در انباشت سرمایه، ایجاد همه زیرساخت‌ها تا توسعه سرمایه انسانی، تحقیق و توسعه، کیفیت حکمرانی و ... تا حدی زیادی به میزان و نحوه دخالت دولت در اقتصاد بستگی دارد. در نتیجه صرف نظر از کیفیت ارائه خدمات دولتی (بحث‌های مربوط به خوب یا بد بودن دخالت دولت در اقتصاد) در صورت کاهش هزینه‌های دولت به دلیل کاهش هزینه‌های سرمایه‌گذاری، تحقیق و توسعه، افت شاخص توسعه انسانی و ... به‌وضوح می‌تواند رشد بهره‌وری در اقتصاد  را تحت تثیر قرار دهد. بنابراین نتایج بر اهمیت دولت در اقتصاد ایران تأکید دارد و با توجه به وابستگی بسیاری از خدمات اساسی مانند هزینه‌های تحقیق و توسعه، سرمایه انسانی ایجاد زیرساخت‌ها و سرمایه‌گذاری‌های کلان، حفظ نظم، تأمین حقوق مالکیت و ... به‌طور قطع کاهش این هزینه‌ها و تلاش در کوچک کردن حجم دولت حداقل در کوتاه‌مدت باعث کاهش سطح بهره‌وری در اقتصاد خواهد شد. همچنین نتایج تحقیق محمدزاده و همکاران (1390)، اثنی‌عشری و همکاران (1388)، حیدری و همکاران (1395) نیز بر تأثیر مثبت درآمدهای دولتی و نفتی بر رشد بهره‌وری تأکید داشته‌اند.

متغیر تأثیرگذار دیگر، درجه باز بودن است. بر رشد بهره­وری نیروی کار تاثیر گذار نیست. این متغیر به دلیل حجم زیاد واردات کالاهای واسطه‌ای که اثرات سرریز دانش و فنّاوری را در خود دارند می‌توانند به رشد و ارتقای بهره‌وری کمک کنند. این نتیجه توسط مطالعات دیگری ازجمله امینی و لطفی (1393)، طیبی و همکاران (1387) مورد تأکید قرارگرفته است. لازم به ذکر است سادیای و همکاران (2010) تأثیر این عامل را منفی ارزیابی کرده‌اند؛ اما نکته بسیار مهم در مورد متغیرهای مرتبط با تجارت حذف متغیر نرخ ارز از متغیرهای تأثیرگذار بر رشد بهره­وی نیروکار  است. این در حالی است که این متغیر می­تواند بر تجارت بین کشورها بسیار تاثیر -گذار باشد و مطالعات زیادی از جمله آذربایجانی (1396)، شاه‌آبادی (1390)، نظری و مبارک (1386)، آفیون و هویت (1992)، آکینلو (2006) بر اهمیت این متغیر تأکید داشته‌اند. حذف این متغیر در این مدل به ‌احتمال‌ زیاد ناشی از بی‌تأثیری آن بر بهره‌وری نیست( به دلیل وابستگی اقتصاد ایران چه در حوزه تولید و چه در حوزه مصرف به تجارت و نرخ ارز، این متغیر قطعاً بر فضای کلان اقتصادی ایران بسیار تأثیرگذار است) اما به دلیل میزان وابستگی شدید تولید در ایران به واردات کالاهای سرمایه‌ای و بی­کشش بودن تقاضای وارداتی آن‌ها  (علی و مولایی، 1397: 90) در عمل با تغییر نرخ ارز تغییر چندانی بر تقاضای کالاهای واسطه‌ای و استفاده از سرریز آن در اقتصاد به وقوع نپیوسته است. لذا تغییرات نرخ ارز، تاثیر چندانی بر  بهبود سطح بهره­وری نداشته است.

متغیر مهم دیگر که بر شاخص بهره‌ورینیروی کار تأثیرگذار قبال توجه دارد، شاخص اقتصاد دانشی است که از دو متغیر هزینه‌های تحقیق و توسعه و میزان ثبت اختراع تشکیل‌شده است. برخلاف مطالعات پیشین، بهره‌وری از میزان اختراعات در این مدل­ تأثیر نپذیرفته است و در مرحله انتخاب ویژگی از زمره ویژگی‌های تأثیرگذار حذف ‌شده است. این در حالی است که در مطالعات آذربایجانی و نجفی (1396)، شاه‌آبادی (1390)، آمن و ویرمنی(2015)، اسنوکین و کتوزیسیت (2018) بر اهمیت و معنی‌داری آن تأکید شده است. دلیل این بی‌تأثیری می‌تواند پایین بودن تعداد ثبت اختراعات و عدم وجود اختراعات حساس و کاربردی در میان اختراعات ثبت شده باشد. لذا  این دو عامل باعث شده است که میزان ثبت اختراعات بر رشد بهره‌وری تأثیر چندانی نداشته باشد. متغیر مهم دیگر در این شاخص هزینه‌های تحقیق و توسعه است. علی‌رغم چشمگیر نبودن میزان هزینه‌های مرتبط با تحقیق و توسعه در اقتصاد ایران (که همین مقدار نیز وابسته به هزینه‌های دولتی است) نتایج نشان می‌دهد که با تغییرات این متغیر بهره‌وری می‌تواند به شدت تحت تأثیر قرار گیرد.

دیگر متغیر تأثیرگذار بر رشد بهره‌وری  کنترل فساد است که بر بهره­وری نیروی کار تاثیر بسیار زیادی دارد نیروی انسانی سالم، سازمان توانمند را به وجود می آورد و مدیران همواره به دنبال نیروی کار آمد و سالم برای افزایش بهره وری هستند وجود ساختار سازمانی مناسب، روشهای اجرائی کارآمد، تجهیزات و ابزار کار سالم، فضای کار متعادل و از همه مهمتر نیروی انسانی واجد صلاحیت و شایسته از ضروریاتی می باشند که برای رسیدن  به بهره وریبیشتر نیروی کارهمواره باید مورد توجه قراگیرد.ابه‌طورکلی در میان متغیرها، مجموعه متغیرهای مربوط به عوامل نهادی که رابطه مستقیم با نظام انگیزشی انسان دارند، همگی از مجموعه متغیرهای تأثیرگذار بر رشد بهره‌وری بوده­اند. بعد از کنترل فساد، متغیر دیگر ثبات سیاسی است این متغیر نیز تاثیر بسیار زیاد بر بهره­وری نیروی کار دارد زیرا ثبات سیاسی از طریق  امنیتی که برای نیروی کار فراهم می کند منجر به بالا بردن انگیزه و بازدهی نیروی کار می شود. کیفیت قوانین  بر بهره­وری نیروی کار تاثیر گذار است متغیر حاکمیت قانون بر بهره­وری نیروی کار تاثیر ندارد. بنابراین متغیرهای مرتبط باکیفیت نهادی نیز از جمله متغیرهای بسیار تأثیرگذار بر رشد بهره­وری نیروی کار هستند. این متغیرها درواقع کیفیت حکمرانی در اجتماع را نشان می‌دهد و با توجه به اهمیت دولت در اقتصاد ایران، هر چه این شاخص‌ها بهتر باشند در حقیقت کیفیت خدمات در اقتصاد ایران بهبود می‌یابد و می‌تواند انگیزه انسانی برای کار و تلاش بیشتر و به ‌خصوص صرف بهتر هزینه‌های دولت را باعث شود و در نهایت سطح بهره‌وری در اقتصاد ایران را ارتقا بخشد. لازم به ذکر است نتیجه این پژوهش با مطالعات لسگنی و همکاران (2015) و ایوانو (2012) و شاه‌آبادی (1392) هماهنگی دارد.

متغیر دیگر که بر رشد بهره وری نیروی کار تأثیرگذار است دستمزد است. بر اساس مبانی نظری رشد دستمزد از طریق انگیزش انسان می‌تواند  سطح محصول تولیدشده را ارتقا بخشد. و اگر دستمزد همسو با عملکرد و توانایی کارکنان باشد سبب افزایش بهره وری نیروی کار می گردد. همچنین دستمزد از طریق ایجاد تغذیه مناسب و آموزش بیشتر و استفاده از امکانات پزشکی بیشتر سبب افزایش بهره وری نیروی کار می گردد. نتایج این پژوهش باکارهای آپارسیو (2016)، اولانیزولا (2017)، سرافراز (2018)، آذربایجانی و نجفی (1396) هماهنگی دارد. دیگر متغیر تأثیرگذار بر رشد بهره‌وری  کل سرمایه فیزیکی است،  نکته قابل‌ذکر در مورد دستمزد و سرمایه فیزیکی این است که هر دو متغیر در مطالعات سنتی بسیار بر اهمیت آنان تأکید شده است این در حالی است که نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که از اهمیت این دو متغیر در توضیح رشد بهره‌وری  نیروی کار کاسته شده است و قدرت توضیحی متغیرهای جدیدی مانند سرمایه انسانی، کیفیت نهادی، تحقیق و توسعه و هزینه‌های دولتی افزوده‌شده است. متغیر دیگری که  با بحث تأمین مالی و انباشت سرمایه فیزیکی در ارتباط است سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی است. مطالعات فراوانی از جمله آمن و ویرمن (2015) و شیو و حکمتی (2006) بر اهمیت این متغیر در رشد بهره‌وری تأکید داشته‌اند. این در حالی است که نتایج این پژوهش تأثیر این متغیر را بر رشد بهره وری نیروی کار تایید نمی­کند همچنین متغیر سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و سرمایه‌گذاری در بهداشت ازجمله متغیرهایی هستند که در ادبیات بر اهمیت آن‌ها  بر رشد بهره‌وری تأکید داشته‌اند، این در حالی است که نتایج این پژوهش اثر این عوامل را  بر رشد بهره وری نیروی کار تایید نمی­کند

لذا با توجه به درجه اهمیت متغیرهایی مانند سرمایه انسانی و اندازه دولت و عوامل نهادی پیشنهاد می‌گردد. برای ارتقای بهره‌وری دولت نسبت به ارائه زیرساخت‌هایی مانند آموزش رایگان و با کیفیت برای همه، بهداشت، خدمات قضایی باکیفیت، تضمین حقوق مالکیت، کنترل خشونت و ثبات سیاسی، ارائه استانداردهای معتبر و ... در جامعه متعهد بماند و دولت به بهانه کوچک کردن حجم خود نباید کیفیت ارائه این خدمات ر

کاهش دهد. بلکه باید با سرمایه‌گذاری بیشتر در آموزش و دستگاه قضایی، زمینه را برای ارتقای سرمایه انسانی، خدمات قضایی باکیفیت و تعمیق حقوق مالکیت در کشور فراهم آورد.

همچنین با توجه به اهمیت متغیرهایی مانند کنترل فساد و اندازه دولت و همچنین اجتناب‌ناپذیر بودن بسیاری از هزینه‌های دولت برای فراهم آوردن زیرساخت‌ها جهت ارتقای بهره‌وری، ضمن تأکید بر تقویت دستگاه‌های نظارتی باید در مبارزه با فساد به ابعاد فرهنگی این موضوع نیز تأکید شود و از ظرفیت مدارس در جهت هوشیاری و مبارزه با فساد بهره برد. با توجه به اهمیت تحقیق و توسعه در ارتقای سطح بهره‌وری، باید از مراکز دانشگاهی و دیگر مراکز پژوهش حمایت کافی شود و هم‌زمان باید با طراحی مکانیسم‌هایی، تحقیقات دانشگاهی بیشتر در خدمت نیازهای اجتماع و بخش صنعت باشد.

 

 

*این مقاله مستخرج از رساله دکتری نویسننده اول به راهنمایی مسعود نونژاد از دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز است.

[1]-گروه اقتصاد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز، شیراز، ایران،.Farrokh_am2009@yahoo.com

[2]- گروه اقتصاد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز، شیراز، ایران، نویسنده مسئول، masoudnonejad@yahoo.com

[3]-گروه اقتصاد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز، شیراز، ایران ، Mhrzad@yahoo.com

[4]-گروه اقتصاد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز، شیراز، ایران JKshirazi@iaushiraz.ac.ir

 

[i]Clark

[ii]Steiner &Goldner

[iii]Kim et al

[iv]Aghion&Howitt

[v] Coe &Helpmen

[vi] Coe&Moghadam

[vii]Lasagni et.al

[viii]Young

[ix]Krugman

[x]Owyong&Thangavelu

[xi] Easterly & Levine

[xii]Romer

[xiii]senhadji

[xiv] Beyer &Vegara

[xv] Cordoba et al

[xvi]Cashell

[xvii] Jorgenson

[xviii]Akinlo

[xix]Pessoa

[xx]Toader

[xxi]Oluwanisola

[xxii]Hendarmin

[xxiii]Nirola

[xxiv]Cororaton

[xxv]Meniago

[xxvi]Aman, E. Virmani

[xxvii]Shiu, A &Heshmati

[xxviii]Haousas&Yagoubi

[xxix]Bonga

[xxx]Trpeski

[xxxi]Sadia

[xxxii]Behera et all

[xxxiii]Aparicio

[xxxiv]Katovich

[xxxv]Sniukine&Matuzeviciute

[xxxvi]Dieppe&Mutl

[xxxvii]Zaman

[xxxviii]Fazlıoğlu

[xxxix]Joao Gabriel

[xl]Ivano

[xli] Multi-Layer Perceptron

[xlii]Heravi et all

[xliii] Marquardt-Levenberg

[xliv]Oreski

[xlv] Non-dominated Sorting Genetic Algorithm (NSGA-II)

[xlvi] Garson

  •  

    • آذربایجانی، کریم و نجفی، زهرا (1396). "بررسی عوامل مؤثر بر بهره‌وری نیروی کار در چارچوب تابع تولید". فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بهره‌وری، دوره 11، شماره 42، 35-7.
    • اثنی عشری، هاجر؛ کرباسی، علیرضا و مسنن مظفری، مهدیه (1388). "بررسی رابطه تجارت خارجی و بهره‌وری عامل‌های تولید در بخش کشاورزی ایران". مجله پژوهش‌های نوین اقتصاد کشاورزی، جلد 2، شماره 1، 111-105.
    • امینی، علیرضا و حجازی‌، زهره (1387). "نقش سرمایه انسانی و تحقیق و توسعه در ارتقای بهره‌وری کل عوامل تولید در اقتصاد ایران". فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی ایران، سال دهم، شماره 35، 30-1.
    • امینی، علیرضا و لطفی‌پور، مریم (1393). "اثر آزادسازی تجارت خدمات مالی بر بهره‌وری کل عوامل تولید". فصلنامه علوم اقتصادی، دوره 19، شماره 75، 113-89
    • امینی، علیرضا و مصلی، شهرام (1390). "نقش سرمایه انسانی از نوع تجربه در بهره‌وری کل عوامل تولید در کارگاه‌های بزرگ صنعتی ایران". فصلنامه پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، سال نوزدهم، شماره 57، 132-105.
    • انصاری نسب، مسلم و نامداری، سیمین (1395). "بررسی تأثیر جهانی‌شدن و آزادسازی تجاری بر رشد بهره‌وریکل عوامل". فصلنامه سیاست‌های مالی و اقتصادی، سال چهارم، شماره 14، 170-151.
    • پژویان، جمشید و رئیس‌پور، علی (1393). "تبیین آثار سرمایه‌گذاری‌های بهداشتی دولت بر بهره‌وری عوامل تولید با رویکرد منطقه‌ای". فصلنامه اقتصاد کاربردی، سال چهارم، 68-43.
    • تقی‌زاده، روح‌الله؛ فاضل یزدی، علی و محبی، رضا (1395). "عنوان مدل‌سازی و پیش‌بینی کارایی بانک‌های دولتی و خصوصی ایران با استفاده از مدل شبکه عصبی مصنوعی، شبکه عصبی فازی و الگوریتم ژنتیک". فصلنامه مدیریت دارایی و تأمین مالی، سال اول، شماره 2، 126-103.
    • جرجرزاده، علیرضا؛ خیری‌زاده، شقایق و بصیرت، مهدی (1395) "رابطه بین سلامت و بهره‌وری نیروی کار در کشورهای درحال‌توسعه". فصلنامه مدیریت بهره‌وری، سال دهم، شماره 37، 80-71.
    • جکسون،تیوبیل، آر(1388). "آشناییباشبکه‌هایعصبی". ترجمهمحمودالبرزی، تهران: مؤسسهانتشاراتعلمی دانشگاهصنعتیشریف چاپ دوم.
    • جهانگرد ، اسفندیار، دانشمند، آرین، پناهی، سامان، نیک بین، بهنام،(1396). اثر سرمایه گذاری مستقیم خارجی بر رشد اقتصادی ایران بسط مدل پاجولا، فصلنامه اقتصاد مالی، سال یازدهم، شماره 40، صص 116-95.
    • حیدری، حسن؛ فرخ نهاد، پروانه و محمدزاده، یوسف (1395). "نقش تحقیق و توسعه و ظرفیت جذب در بهره‌وری کل عوامل تولید در کشورهای منتخب درحال‌توسعه". فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، دوره 22، شماره 3، 62-37.
    • خشایار،سید شکری، میرباقری، عاطفه السادات،(1391). ثر آزادسازی تجاری بر رشد اقتصاد غیرنفتی کشورهای عضو اوپک، فصلنامه اقتصاد مالی،سال ششم، شماره 20، صص194-173.
    • رحیمی راد, سحر, حیدری, حسن, نجارزاده, رضا. (1397). بررسی عوامل موثر بر شدت هزینه‌های تحقیق و توسعه در ‌کارگاه‌های صنعتی ایران. پژوهشنامه اقتصادی, 18(71), 53-90. doi: 10.22054/joer.2018.9829
    • سپهردوست و حمید، زمانی صابر(1394). "بررسی اثر جبران خدمات بر بهره وری نیروی کار تعاونی های صنعتی کشورپژوهش های رشد و توسعه پایدار سال شانزدهم زمستان ۱۳۹۵ شماره ۴. صص 21-37.
    • سوری، علی؛ ابراهیمی، محسن و حسینی دوست، احسان (1387). "رابطه بهره‌وری و دستمزد با تأکید بر تحصیلات نیروی کار (مطالعه موردی صنعت ایران)". پژوهش‌های اقتصادی، شماره 311، 329-311.
    • شاه‌آبادی، ابوالفضل (1386). "اثر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، تجارت بین‌الملل و سرمایه انسانی بر بهره‌وری کل عوامل تولید در اقتصاد ایران". فصلنامه علمی پژوهشی جستارهای اقتصادی، سال چهارم، شماره هفتم، 134-99.
    • شاه‌آبادی، ابوالفضل؛ کیمیایی، فاطمه و ارباب افضلی، محمد (1392). "تأثیر مؤلفه دانش بر بهره‌وری کل عوامل تولید کشورهای منتخب عضو کنفرانس اسلامی". فصلنامه اقتصاد و توسعه منطقه‌ای، سال بیستم، شماره 5، 58-42.
    • شاه آبادی ابوالفضل و رحمانی امید(1389). "بررسی نقش تحقیق و توسعه بر بهره وری بخش صنعت اقتصاد ایران، مجله رشدفناوری"، دوره 7، شماره25، صص28-38.
    • طیبی، سیدکمیل؛ عمادزاده، مصطفی و شیخ بهایی، آزیتا (1387). "تأثیر صادرات صنعتی و سرمایه انسانی بر بهره‌وری عوامل تولید و رشد اقتصادی در کشورهای عضو کنفرانس اسلامی". فصلنامه اقتصاد مقداری (بررسی‌های اقتصادی سابق)، دوره 5، شماره 2، 106-85.
    • عامری، سهیلا؛ زارع مهرجویی، محمدرضا و ضیاءآبادی، مریم (1394). "اثرات فناوری اطلاعات و ارتباطات و آزادسازی تجاری بر بهره‌وری کل عوامل تولید در ایران". فصلنامه تحقیقات توسعه اقتصادی، شماره هفدهم، 116-105.
    • فلاحی، محمدعلی؛ جندقی میبدی، فرشته و اسکندری‌پور، زهره (1394). "تأثیر ابعاد سرمایه انسانی بر بهره‌وری کل عوامل تولید در اقتصاد ایران". فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات اقتصاد کاربردی ایران، سال چهارم، شماره 16، 106-81.
    • کریمی تکانلو، زهرا؛ حقیقت، جعفر و بخشی‌پور، جواد (1396). "بررسی اثر رقابت وارداتی بر بهره‌وری نیروی کار در صنایع ایران". فصلنامه پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، شماره 38، سال 25، 285-265.
    • کمیجانی، اکبر (1389). "بهره‌وری و رشد اقتصادی در برنامه چهارم و سند چشم انداز". انتشارات پژوهشکده پولی و بانکی، 38-15.
    • کمیجانی، اکبر و ابراهیمی، سجاد (1392). "اثر نوسانات نرخ ارز بر رشد بهره‌وری در کشورهای درحال‌توسعه با لحاظ توسعه مالی". فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات اقتصاد کاربردی ایران، سال دوم، شماره 6، 39-24.
    • کمیجانی، اکبر و شاه‌آبادی، ابولفضل (1392). "بررسی اثر فعالیت‌های تحقیق و توسعه داخلی و خارجی از طریق تجارت خارجی بر بهره‌وری کل عوامل تولید". فصلنامه پژوهشنامه بازرگانی، شماره ۱۸، 41-25.
    • لطفعلی پور، محمدرضا؛ فلاحی، محمدعلی و حسینی، سیدسعید (1394). "اثر باز بودن تجاری بر بهره‌وری کل عوامل تولید در صنایع بزرگ ایران". فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی (رشد و توسعه پایدار)، سال پانزدهم، شماره دوم، 116-95.
    • محمدزاده، پرویز؛ محسنی زنوزی، فخری سادات و رهنمای قراملکی، غلامحسین (1390). "تأثیر سرمایه انسانی بر بهره‌وری کل عوامل تولید در صنایع متوسط و بزرگ ایران". فصلنامه اقتصاد و الگوسازی، سال پنجم، شماره 3، 147-117.
    • محمودزاده، محمود؛ (1390) "اثرات فناوری اطلاعات و ارتباطات بر رشد بهره­وری نیروی کار در اقتصاد ایران". فصل­نامه پژوهش­نامه بازرگانی، سال سوم، شماره 43، 15-29.
    • محمدی پیراسته، سیدمحمدباقر؛ جلیلیان، حمیدرضا؛ میرزایی، حبیب ( 1391) " ، رابطه سرمایه فکری و بهرهوری در صنعت بانکداری ( مطالعه مورد : بانکهای استان لرستان)" . فصلنامه پول و اقتصاد. سال سوم، شماره 7 ، صص 234-203.
    • مهرآرا، محسن،(1393).ثار درآمدهای نفتی بر رشد اقتصادی ایران مبتنی بر شکستهای ساختاری، فصلنامه اقتصاد مالی سال هشتم شماره 26، صص52-33.
    • نظری، محسن و مبارک، اصغر (1386). "اثر سرمایه‌گذاری تحقیق و توسعه بر بهره‌وری در صنایع ایران". پژوهشنامه علمی پژوهشی اقتصاد کلان، سال هفتم، شماره 4، 174-151.
    • Aghion, P. &Howitt, P. (1992). “A Model of Growth ThroughCreativeDestruction”. Econometrica, 60(2), 323-351.
    • Akinlo, A. E. (2006). “Macroeconomic Factor and Total Factor Productivity in Sub-Saharan African Countries”. International Research Journal of Finance and Economics, ISSN1450-2887.
    • Aman, E. &Virmani, S. (2015). “Foreign Direct Investment and Reverse Technologt Spillovers, The Effect on Total Factor Productivity”. OECD Journal, 89, 605-618.
    • Aparicio, S. D.(2016). “Institutional Factors, Opportunity Entrepreneurship and Economic Growth: Panel Data Evidence”. Technological Forcasting& Social Change, 102, 45-61
    • Beyer, H., &Vergara, R. (2002). Productivity and economic growth: The case of Chile Journal of Development Economics, 59(1), 103-123.
    • Behera, R.S, Dua, P. Goldar, B. (2012). “Horizontal and Vertical Technology Spillover of Foreign Direct Investment: An Evaluation across Indian Manufacturing Industries”. Munich Personal RePEc Archive Paper No.43293: pp:1-39
    • Cashell, B. W. (2004). “Productivity and Wage; Cornell University; ILR School, Congress Research Service.
    • Clark, W. (2000), “Do Trade Patterns and Technology Flows Affect Productivity Growth?” World Bank Economic Review 14, 17-47.
    • Coe, D. &Helpman, E. (1995). “International R&D Spillovers”. EuropeanEconomic Review, 39(2), 859-887.
    • Coe, D. T. &Moghadam, R. (1993). “Capital and Trade as Engines of Growth inFrance: An Application of Johansen’s CoIntegration Methodology”. IMF StaffPapers, 40, 542-666.
    • Coe, D. Helpman, E. &Hoffmaister, W. (2009). “International R&D Spilloversand Institutions”. Journal of European Economic Review, 53(7), 224-225.
    • Cordoba, G. F. Perez, J. J. & Torres, J. L. (2009). “Public and Private SectorSagesInteraction a General Equilibrium Model”. Working Paper Serving, No.9 (October 2009).
    • Cororaton, C. B. (2002). Total factor productivity in the Philippines, Journal of Policy Modeling, 29(1), 141-163.
    • Dieppe, A. &Mutl, (2013). “International R&D Spillovers Technology Transfer Vs. R&D Synergies”. European Central Bank Working Paper, No. 1504.
    • Easterly, W, Ross Levine, (2001). "Aid, Policies, and Growth: Comment." American Economic Review, 94 (3): 774-780.
    • Garson, G. D. (1991). A comparison of neural network and expert systems algorithms with common multivariate procedures for analysis of social science data. Social Science Computer Review, 9(3), 399-434.
    • Griliches, Z. (1988). Productivity puzzles and R&D: another nonexplanation. Journal of Economic Perspectives, 2(4), 9-21.
    • Haousas, I. &Yagoubi, T. T. (2005). “Openness and Human Capital as Source of Productivity Growth: An Emprical Investigation from Some MENA Countries”. Journal of International Development, 17, 527-551.
    • Heravi, S., Osborn D. R. &Birchenhall C. R. )2004(. “Linear Versus Neural Network Forecasts for EuropeanIndustrial Production Series”. International Journal ofForecasting, 20, 435–446.
    • Hwang, I. & Wang, E. (2004). “Does Openness to Trade Affect Total FactorProductivity Growth: Evidence from 45 Japanese Manufacturing Industries”.Journal of Economic Research, 9, 147–173.
    • Iwanow, T. (2012). “Institutional Quality, Productivity and Patterns ofComparative Advantage”. Research School of Pacific and Asian Studies, ANU.
    • Jorgenson, D. W. (2001). “Information Technology and US Economy”. AmericanEconomic Review, 44(91), 1-32.
    • Kim, S., Lim, H. & Park, D. (2007). “The Effect of Imports and Exports on TotalFactor Productivity in Korea”. The Research Institute of Economy, Trade and IndustryDiscussion, Paper Series, 07- E-022.
    • Krugman, P. (1994). “Scale Economies, Product Differentiation, and the Pattern of Trade”. The American Economic Review, 75 (5), 950-959.
    • Kwon, J. K. (1986). “Capital Utilization, Economies of Scale and TechnicalChange in the Growth of Total Factor Productivity”. 24, 75–89.
    • Lasagni, A., Nifo, A. & Gaetano V (2015). “Firm Productivity and Institutional Quality: Evidence from Italian Industry”. Journal of Regional Science, Vol. 55, Issue 5, pp. 774-800
    • Lu, M., Abourizk, S.M. & Hermann, U.H., (2001) SensitivityAnalysis of neural networks in spool fabricationproductivity studies, J.Comp. in civil engineering,Vol. 15, No.4, pp 299-308.
    • Matteucci, N., &Sterlacchini, A. (2004). ICT, R&D and productivity growth: evidence from Italian manufacturing firms. In Final Conference “Information Technology, Productivity and Growth”, London.
    • Oluwanisola, A (2017). “Modeling the Effect of Healthcare Expenditure and Education Expenditure OnLabour Productivity: A Study On OIC Countries”. Journal of Business and Economics Review, 2(2), 31-37.
    • Oreski, S, &Oreski, G. (2014). “Genetic Algorithm-Based Heuristic for FeatureSelection in Credit Risk Assessment”. Expert Systems with Applications, 41(4), 2052-2064.
    • Owyong, D. T., &Thangavelu, S. M. (2001). An empirical study on public capital spillovers from the USA to Canada. Applied Economics, 33(11), 1493-1499.
    • Pessoa, A. (2005). Foreign direct investment and total factor productivity in OECD countries: evidence from aggregate data. Faculdade de Economia, Universidade do Porto.
    • Romer, P. M. (1987). “Growth Based on Increasing Returns Due toSpecialization”. American Economic Review, 77(2), 56-62.
    • Sadia, M., Ahmed, Q. M., & Butt, M. S. (2010). Trade liberalization and total factor productivity growth (1971-2007). Pakistan Economic and Social Review,3(4), 61-84.
    • Senhadji, A. (1999). Sources of economic growth: An extensive growth accounting exercise. IMF staff papers, 47(1), 129-157.
    • Serfraz, A. (2018). “Foreign Direct Investment Inflows and Labor Productivity in Pakistan: A Sector-Wise Panel Cointegration Analysis”. Asian Journal of Economics and Empirical Research, 5(1), 1-18.
    • Shiu, A. &Heshmati, A. (2006). “Technical Change and Total Factor Productivity Growth for Chinese Provinces: A Panel Data Analysis”. IZA DP, No. 2133
    • M&Matuzeviciute.K. (2018). “Impact of Human Capital Development On Productivity Growth in EU Member States”,Business, Management and Education, 16(1), 1-12.
    • Steiner, T. and Goldner, R. (2004), “Is There an Export or Import-Led Productivity Growth in Rapidly Developing Asian Countries? A Multivariate VAR Analysis,” Applied Economics 36(2): 1083-1093.
    • Yong, T. (1995), "Manufacturing Firms in Developing Countries," Journal of Economic Literature 38(3). pp 11-44

     

    یادداشت‌ها